Trong nhiều ngôi nhà và căn hộ, khu vực giặt phơi thường được bố trí sau cùng: một góc ban công, lô gia hoặc khoảng diện tích còn thừa sau khi các không gian chính đã được giải quyết.Nhưng xét dưới góc độ vật lý kiến trúc, đây lại là một trong những khu vực có điều kiện vi khí hậu phức tạp nhất trong nhà.Tại đây cùng lúc xuất hiện nước, hơi ẩm, nhiệt từ thiết bị, ánh sáng mặt trời, gió ngoài trời, chất tẩy rửa, rung động của máy giặt và nhu cầu lưu trữ.

Nếu thiết kế không hợp lý, khu giặt phơi dễ trở thành nơi nóng, ẩm, có mùi, khó vệ sinh và tiêu tốn thêm điện cho máy sấy hoặc quạt thông gió.Ngược lại, nếu tổ chức đúng từ đầu, đây có thể trở thành một trạm tiện ích gia đình hoạt động dựa phần lớn vào nắng, gió và thông gió tự nhiên, giảm phụ thuộc vào thiết bị cơ điện.Vấn đề cốt lõi không phải là làm khu giặt phơi thật lớn.Vấn đề là làm cho không khí đi đúng đường, nước thoát đúng chỗ, ánh sáng vào vừa đủ và con người di chuyển ít nhất có thể.

Khu giặt phơi hiện đại của một nhà phố Việt Nam, máy giặt và máy sấy xếp chồng, bàn xử lý bên cạnh, giàn phơi nâng hạ phía trên. Không gian có lam chắn mưa, ánh sáng tự nhiên và cây xanh nhỏ. Hình ảnh thể hiện rõ luồng gió đi xuyên qua khu vực nhưng vẫn giữ cảm giác kiến trúc cao cấp. — Thiết kế khu vực giặt phơi đa năng thông gió tự nhiên

1. Muốn quần áo khô nhanh, đừng chỉ nghĩ đến nắng

Một quan niệm khá phổ biến là quần áo càng được phơi dưới nắng mạnh thì càng nhanh khô.Điều này chỉ đúng một phần.Quá trình làm khô vải về bản chất là quá trình chuyển nước từ trạng thái lỏng trong và trên sợi vải sang hơi nước rồi đưa lượng hơi này ra khỏi vùng không khí sát bề mặt vải.Tốc độ quá trình đó chịu ảnh hưởng đồng thời bởi:

nhiệt độ không khí;
độ ẩm tương đối;
vận tốc không khí quanh bề mặt vải;
lượng nước còn lại trong vật liệu;
khả năng giữ và vận chuyển ẩm của từng loại sợi;
diện tích bề mặt tiếp xúc với không khí.

Các nghiên cứu về quá trình làm khô vật liệu dệt cho thấy dòng không khí đóng vai trò quan trọng trong việc đưa lớp không khí đã bão hòa hơi nước ra khỏi bề mặt và thay thế bằng lớp không khí mới có khả năng tiếp nhận thêm hơi ẩm.Vì vậy, trong thiết kế kiến trúc, một khu phơi có bóng râm nhưng thông thoáng tốt đôi khi hoạt động hiệu quả hơn một ban công rất nắng nhưng bị quây kín bởi kính, tường hoặc lưới khiến không khí gần như đứng yên.

Quan điểm thiết kế nên là:Ưu tiên tạo dòng khí trước, sau đó mới tối ưu bức xạ mặt trời.Không nên biến khu giặt phơi thành một “hộp kính phơi đồ”.

2. Thông gió chéo quan trọng hơn việc chỉ mở thật nhiều cửa

Thông gió tự nhiên hình thành chủ yếu nhờ hai lực:áp lực gió và chênh lệch nhiệt độ tạo hiệu ứng nổi của không khí.

ASHRAE định nghĩa thông gió tự nhiên là dòng không khí đi qua các lỗ mở có chủ đích dưới tác động của gió và chênh lệch áp suất nhiệt. Hiệu quả thực tế phụ thuộc mạnh vào vị trí, kích thước và quan hệ áp suất giữa các cửa vào – cửa ra.Điều đó dẫn đến một nguyên tắc rất quan trọng:

Một lỗ mở lớn chưa chắc thông gió tốt.

Không khí cần có đường đi.Mô hình tốt thường có:Điểm lấy gió → vùng quần áo → vùng thiết bị → điểm thoát khí

Nếu khu vực chỉ có một mặt mở duy nhất và ba mặt còn lại kín, gió có thể chỉ chuyển động mạnh sát phía ngoài trong khi khu vực phía trong vẫn hình thành vùng khí tù.Đối với nhà phố, biệt thự hoặc sân sau, có thể tạo đường thoát khí thứ hai bằng:

cửa sổ đối diện;
khe thoáng phía trên;
giếng trời;
lam thông gió;
khoảng hở kết nối với sân hoặc hành lang ngoài;
ô thoáng cao tận dụng hiệu ứng khí nóng đi lên.

ASHRAE cũng ghi nhận hai cửa nằm ở các vùng áp suất đối lập thường tạo lưu lượng thông gió hiệu quả hơn một cửa đơn độc.

Mặt bằng hoặc phối cảnh kỹ thuật thể hiện mũi tên gió đi từ cửa lấy gió, xuyên qua vùng phơi quần áo rồi thoát qua lam hoặc cửa phía đối diện. Bên cạnh là phương án chỉ có một mặt mở để so sánh vùng khí tù. — Nguyên lý thông gió chéo cho khu vực giặt phơi

3. Không nên áp dụng “hiệu ứng Venturi” một cách máy móc

Trong kiến trúc dân dụng thường xuất hiện một lời khuyên:Làm cửa hút lớn, cửa thoát nhỏ để ép gió chạy nhanh hơn.Đây là cách diễn giải quá đơn giản.Trong hệ thống thông gió thực tế, lưu lượng không khí còn bị ảnh hưởng bởi:

chênh lệch áp suất hai phía công trình;
hướng gió;
hình dạng cửa;
lam chắn;
lưới chống côn trùng;
vật cản;
tỷ lệ diện tích cửa vào và cửa ra.

Theo hướng dẫn của ASHRAE, lưu lượng trên tổng diện tích lỗ mở thường đạt hiệu quả cao khi diện tích cửa vào và cửa ra tương đối cân bằng. Thu nhỏ cửa vào có thể làm tăng vận tốc cục bộ tại cửa nhưng đồng thời tăng trở lực và không đồng nghĩa toàn bộ không gian sẽ được thông gió tốt hơn.Do đó, mục tiêu không phải là ép gió thật mạnh.Mục tiêu là:tạo dòng khí đủ đều đi qua chính vùng cần làm khô.Đây là khác biệt giữa áp dụng một hiện tượng vật lý và thiết kế một hệ thống kiến trúc thực sự.

4. Lam chắn mưa nên vừa che vừa thở

Đối với khu giặt phơi ngoài trời hoặc lô gia, lam là một giải pháp rất hữu ích.Có thể sử dụng:

lam ngang;
lam chữ Z;
lam nhôm;
tấm perforated;
hệ cửa chớp;
mặt dựng thông thoáng.

Nhưng lam luôn tạo thêm trở lực cho dòng khí.Vì vậy không nên thiết kế lam quá dày hoặc khe quá nhỏ chỉ để đạt mục tiêu che kín tuyệt đối.Một hệ lam tốt phải cân bằng bốn yêu cầu:thông gió – che mưa – chắn nắng – riêng tư.

Đặc biệt, lưới chống côn trùng, lưới bảo vệ và các lớp lam chồng lên nhau đều làm giảm diện tích thông thoáng thực tế. ASHRAE khuyến nghị diện tích cửa lấy gió cần được tăng lên khi có grille, screen hoặc kết cấu làm tăng trở lực.

5. Lấy sáng tự nhiên nhưng phải kiểm soát nhiệt

Một khu giặt phơi tốt không cần tối.Ánh sáng tự nhiên giúp:

dễ thao tác;
giảm nhu cầu chiếu sáng ban ngày;
hỗ trợ làm khô;
hạn chế cảm giác ẩm tối;
giúp quan sát vết bẩn và kiểm tra quần áo.

Nhưng ánh sáng tự nhiên và bức xạ nhiệt là hai vấn đề khác nhau.Đặc biệt với các mặt hướng Đông và Tây, góc chiếu thấp của mặt trời buổi sáng và chiều khiến việc che nắng khó hơn.Các hướng dẫn thiết kế công trình nhiệt đới thường khuyến nghị hạn chế bề mặt lớn hướng Đông – Tây và ưu tiên tổ chức hình khối để các mặt chính thiên về Bắc – Nam, đồng thời kết hợp hướng gió thực tế của khu đất.

Tuy nhiên, đối với một khu giặt phơi cụ thể, không nên áp dụng máy móc rằng “Đông Nam luôn tốt nhất”.Cần xem đồng thời:

vị trí địa lý;
nhà bên cạnh;
hướng gió mùa;
bóng đổ;
chiều cao công trình;
thời điểm sử dụng;
nguy cơ mưa tạt.

Hướng tốt nhất là hướng đạt sự cân bằng giữa gió, ánh sáng và che chắn, chứ không phải một hướng la bàn cố định cho mọi công trình.

Mặt cắt kiến trúc khu giặt phơi có mái che, lam chắn nắng, khe thoát khí phía trên và đường đi của bức xạ mặt trời. Minh họa sự khác biệt giữa mái kín tích nhiệt và mái có thông gió.Alt ảnh:
Giải pháp lấy sáng và chống nóng khu giặt phơi — Giải pháp lấy sáng và chống nóng khu giặt phơi

6. Mái kính không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt

Mái kính hoặc mái polycarbonate có ưu điểm rõ ràng:

lấy sáng tốt;
che mưa;
bảo vệ khu phơi;
giữ không gian sạch hơn.

Nhưng nếu che kín quá mức, chính mái trong suốt có thể làm khu giặt phơi trở thành một vùng tích nhiệt.Bức xạ mặt trời đi qua lớp xuyên sáng, làm nóng sàn, tường và thiết bị bên dưới. Nếu lượng nhiệt này không được thoát ra bằng thông gió, nhiệt độ không gian có thể tăng đáng kể.Do đó, thay vì tư duy:làm mái kính để tạo hiệu ứng nhà kính.nên chuyển thành:lấy đủ ánh sáng nhưng phải có đường thoát nhiệt.

Các giải pháp khả thi gồm:

mái có khe thoát khí phía trên;
mái cao hơn vùng sử dụng;
mái đua kết hợp lam;
polycarbonate có lớp chống UV;
kính có hệ số thu nhiệt mặt trời phù hợp;
che nắng ngoài;
mái đặc xen kẽ dải lấy sáng.

Trong QCVN 09:2017/BXD, kiểm soát hệ số thu nhiệt mặt trời SHGC của phần xuyên sáng cũng là một trong các nội dung quan trọng trong thiết kế công trình sử dụng năng lượng hiệu quả.

7. Nắng có lợi nhưng không nên chiếu trực tiếp kéo dài lên mọi vật liệu

Tia UV có năng lượng đủ để gây biến đổi hóa học ở một số polymer, thuốc nhuộm và sợi dệt.Các nghiên cứu về vật liệu dệt ghi nhận quá trình lão hóa do UV có thể liên quan đến:

phai màu;
biến đổi màu sắc;
suy giảm liên kết hóa học;
suy giảm một số đặc tính cơ học của sợi sau thời gian tiếp xúc kéo dài.

Điều này không có nghĩa cần tránh hoàn toàn ánh nắng.Thiết kế hợp lý hơn là tạo ra ánh sáng khuếch tán và một khoảng thời gian nắng trực tiếp có kiểm soát, thay vì để quần áo và thiết bị chịu nắng gắt nhiều giờ mỗi ngày.Máy giặt, máy sấy, tủ và các phụ kiện polymer cũng nên được bố trí tránh vùng bức xạ trực tiếp mạnh.

8. Tổ chức khu giặt phơi theo dây chuyền thay vì bố trí từng món riêng lẻ

Một khu giặt phơi tốt nên được thiết kế như một dây chuyền thao tác:Phân loại → xử lý → giặt → sấy hoặc phơi → gấp → là/ủi → lưu trữNếu từng chức năng nằm ở những vị trí rời rạc, người sử dụng phải đi lại, cúi xuống, nâng đồ và chuyển đồ nhiều lần.Ở những diện tích nhỏ, một cấu hình hiệu quả thường gồm:

Khối 1 Máy giặt và máy sấy

Có thể đặt cạnh nhau nếu diện tích cho phép.Nếu cần tiết kiệm diện tích, có thể xếp máy sấy phía trên máy giặt, nhưng phải tuân thủ hướng dẫn nhà sản xuất và sử dụng bộ liên kết phù hợp.Tài liệu kỹ thuật của Bosch, chẳng hạn, yêu cầu máy xếp chồng phải sử dụng bộ kết nối thích hợp và tuân thủ kích thước, điều kiện lắp đặt của thiết bị.Không nên tự chế giá đỡ hoặc đặt máy chồng lên nhau chỉ dựa vào kích thước bên ngoài.

Khối 2 Bàn xử lý

Một mặt bàn bên cạnh máy giặt rất hữu ích cho:

phân loại;
xử lý vết bẩn;
đặt giỏ;
gấp đồ;
chuẩn bị trước khi giặt.

Chiều cao nên được xác định theo người sử dụng và thiết bị thực tế thay vì áp dụng một kích thước cố định cho mọi gia đình.

Khối 3 Bồn giặt tay

Nếu diện tích cho phép, bồn nhỏ phục vụ ngâm hoặc xử lý vết bẩn sẽ giúp khu giặt hoạt động độc lập.Bồn nên nằm gần hệ cấp thoát nước để giảm chiều dài đường ống và số lượng điểm nối.

Khối 4 Phơi

Ưu tiên hệ phơi nâng hạ hoặc hệ thanh treo có thể thu gọn.Khi không sử dụng, mặt sàn được trả lại cho các hoạt động khác.

Infographic theo trình tự:Phân loại → xử lý → giặt → sấy hoặc phơi → gấp → lưu trữ.

Hình ảnh sạch, ít chữ, mang phong cách bản vẽ kiến trúc. — Bố trí công năng khoa học cho phòng giặt

9. Thiết kế theo chiều đứng có giá trị hơn việc mở rộng mặt bằng

Trong một khu giặt rộng khoảng vài mét vuông, diện tích sàn thường rất quý.Nhưng khoảng không từ tầm mắt lên trần lại ít được khai thác.Có thể tổ chức theo ba tầng:Tầng thấp: máy giặt, giỏ đồ, kho vật dụng nặng.Tầng thao tác: bàn, bồn, ngăn kéo, hóa chất sử dụng thường xuyên.Tầng cao: tủ ít dùng, thanh phơi, giàn nâng hạ.

Cách tổ chức này giúp tăng đáng kể dung lượng sử dụng mà không phải tăng diện tích xây dựng.Tuy nhiên cần tránh một lỗi phổ biến: làm tủ kịch trần kín toàn bộ lô gia.Một bức tường tủ có thể vô tình chặn chính đường gió mà khu giặt cần nhất.

10. Chia khu giặt phơi thành ba vùng ẩm để chọn vật liệu

Không nên chọn vật liệu theo nguyên tắc đơn giản:Có nước thì dùng toàn bộ vật liệu chống nước.Cách tiếp cận hiệu quả hơn là chia thành ba vùng.

Vùng 1 Vùng ướt trực tiếp

Gồm:

khu bồn;
vị trí có khả năng nước tràn;
chân tường;
khu thoát sàn.

Ưu tiên vật liệu ít hút nước và dễ vệ sinh như:

gạch porcelain hoặc granite;
đá phù hợp;
inox;
nhôm;
tấm polymer chuyên dụng.

Vùng 2 Vùng ẩm

Có hơi nước nhưng ít tiếp xúc trực tiếp với nước.Có thể sử dụng nhiều loại vật liệu hơn, miễn là cạnh, mối nối và bề mặt được xử lý đúng kỹ thuật.

Vùng 3 Vùng khô

Các tủ nằm sâu bên trong, được che mưa và thông gió tốt có điều kiện sử dụng khác hoàn toàn vùng chân bồn.Vì vậy, quan niệm “tuyệt đối không được dùng MDF hoặc MFC trong khu giặt” là quá cứng nhắc.Gỗ và vật liệu gốc gỗ có quan hệ trực tiếp với độ ẩm môi trường và có thể thay đổi kích thước khi hấp thụ hoặc mất ẩm.

Do đó, vật liệu gốc gỗ chỉ nên được sử dụng ở vùng được kiểm soát ẩm, có cấu tạo bảo vệ cạnh, khe hở và thông gió phù hợp.Ở vùng có nguy cơ ngập hoặc tiếp xúc nước thường xuyên, vật liệu vô cơ, kim loại hoặc polymer kháng nước vẫn an toàn hơn.

Mặt đứng khu giặt được chia thành ba vùng:Vùng ướt trực tiếp
Vùng ẩm
Vùng khô

Mỗi vùng thể hiện nhóm vật liệu phù hợp. — Cách lựa chọn vật liệu chống ẩm cho khu giặt phơi

11. Sàn khu giặt phơi cần ưu tiên thoát nước trước thẩm mỹ

Một mặt sàn đẹp nhưng nước không thoát được là một thiết kế thất bại.Cần kiểm soát đồng thời:

độ dốc;
vị trí phễu thu;
khả năng chống trượt;
cao độ cửa;
chống thấm;
chi tiết chân tường.

Điểm thu nước nên nằm ở nơi nước thực sự có xu hướng tập trung, thay vì đặt theo tính đối xứng của mặt bằng.Không nên tạo quá nhiều điểm thoát nếu không cần thiết, vì mỗi điểm xuyên qua lớp chống thấm đều là một chi tiết cần kiểm soát kỹ.Ở khu có nguy cơ thường xuyên ướt, bề mặt nhám phù hợp thường an toàn hơn bề mặt bóng.

12. Đừng quên lớp chống thấm nằm dưới lớp hoàn thiện

Nhiều khu giặt nhìn rất đẹp khi vừa bàn giao nhưng phát sinh vấn đề sau vài năm vì nước đã xâm nhập xuống dưới lớp gạch.Do đó, thiết kế phải xem:lớp hoàn thiện và lớp chống thấm là hai hệ thống khác nhau.Ron gạch không phải lớp chống thấm chính.Các vị trí cần đặc biệt quan tâm gồm:

cổ ống thoát;
góc chân tường;
tiếp giáp sàn – tường;
chân khung cửa;
khu vực đặt bồn;
xuyên sàn cấp thoát nước.

Một thiết kế tốt nên cho phép kiểm tra và bảo trì các điểm này khi cần.

13. Khi thông gió tự nhiên không đủ, nên thiết kế hệ lai

Ở khí hậu nóng ẩm, thông gió tự nhiên không phải lúc nào cũng đảm bảo kiểm soát độ ẩm.ASHRAE lưu ý hiệu quả của thông gió tự nhiên phụ thuộc vào thời tiết và trong khí hậu nóng ẩm có những thời điểm thông gió tự nhiên không thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu kiểm soát nhiệt và ẩm.Vì vậy một khu giặt phơi tốt nên được thiết kế theo nguyên tắc:tự nhiên là hệ chính – cơ khí là hệ dự phòng.

Có thể bố trí:

quạt hút nhỏ;
quạt đối lưu;
cảm biến độ ẩm;
máy sấy;
chế độ thông gió cưỡng bức khi mưa dài ngày.

Đây không phải là sự thất bại của kiến trúc thụ động.Ngược lại, đó là một hệ thống biết thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi.

14. Một khu giặt phơi tốt phải giải quyết đồng thời 7 dòng chuyển động

Thay vì chỉ nhìn mặt bằng, có thể đánh giá thiết kế bằng bảy câu hỏi:

Gió đi vào đâu và thoát ra đâu?
Hơi ẩm từ quần áo được đưa ra ngoài bằng cách nào?
Nắng chiếu vào thời điểm nào trong ngày?
Nhiệt dưới mái thoát đi đâu?
Nước trên sàn chảy về đâu?
Người sử dụng phải di chuyển bao nhiêu bước trong một chu trình giặt?
Khi thiết bị hỏng, kỹ thuật viên tiếp cận đường nước, điện và thoát nước bằng cách nào?

Nếu cả bảy dòng chuyển động này đều được giải quyết, khu giặt phơi thường vận hành tốt ngay cả khi diện tích không lớn.

Hai trạng thái của cùng một không gian. Một bên giàn phơi hạ xuống khi sử dụng, bên còn lại giàn được nâng sát trần giúp giải phóng hoàn toàn diện tích phía dưới. — Giàn phơi nâng hạ tiết kiệm diện tích khu giặt

Tại Kiến Trúc KINH BAN,https://kientruckinhban.vn/toi-uu-ban-cong.html chúng tôi cho rằng một không gian phụ không nên được thiết kế bằng tư duy phụ.Giá trị của kiến trúc không chỉ nằm ở hình ảnh khi công trình vừa hoàn thành, mà còn nằm ở cách nắng, gió, nước, nhiệt, vật liệu và con người tương tác với nhau trong nhiều năm sử dụng.Với khu vực giặt phơi, mục tiêu không phải tạo ra một căn phòng chứa máy giặt thật đẹp.

Mục tiêu là tạo ra một hệ sinh thái nhỏ có khả năng tự thông gió, tự lấy sáng, thoát nước nhanh, giảm tiêu thụ năng lượng và thích ứng với thói quen sống của gia đình.Khi vật lý kiến trúc được giải quyết đúng, thiên nhiên không còn là yếu tố phải chống lại.Nắng trở thành nguồn năng lượng.Gió trở thành hệ thống làm khô.Ánh sáng trở thành công cụ tiết kiệm điện.Và kiến trúc trở thành bộ máy vận hành thầm lặng phía sau cuộc sống thường ngày.