Không Gian Chuyển Tiếp. Xóa Nhòa Ranh Giới Trong  Ngoài Bằng Tư Duy Kiến Trúc Khoa Học

Trong nhiều công trình hiện đại, không gian sống thường bị chia thành hai thế giới tách biệt: bên trong là phòng điều hòa đóng kín, bên ngoài là nắng nóng, gió, mưa và độ ẩm cao.Ranh giới ấy đôi khi chỉ là một cánh cửa kính. Nhưng khi cánh cửa mở ra, con người lập tức phải đối diện với sự thay đổi rõ rệt về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và tốc độ gió.

Vấn đề không nằm ở việc công trình có nhiều kính hay ít kính. Vấn đề nằm ở chỗ giữa trong nhà và ngoài trời không tồn tại một lớp không gian đủ khả năng điều tiết.Đó là lý do không gian chuyển tiếp trở thành một thành phần quan trọng trong kiến trúc nhiệt đới.Hiên nhà, hành lang mở, sảnh đệm, sân trong, logia, mái đón hay khoảng lùi có cây xanh không chỉ dùng để trang trí. Khi được thiết kế đúng, chúng có thể đồng thời thực hiện nhiều nhiệm vụ:

• Giảm bức xạ mặt trời lên mặt đứng.
• Hạn chế mưa tạt và chói sáng.
• Hỗ trợ thông gió tự nhiên.
• Điều hòa cảm nhận nhiệt trước khi con người bước vào hoặc rời khỏi phòng điều hòa.
• Tạo sự liên tục về thị giác và cảm xúc giữa nội thất với cảnh quan.
• Giảm tải cho hệ thống làm mát cơ khí.

Nói cách khác, không gian chuyển tiếp không phải phần diện tích “thừa” nằm giữa hai khu vực. Đó là một bộ điều tiết vi khí hậu thụ động của công trình.

Không gian chuyển tiếp là gì?

Không gian chuyển tiếp là vùng trung gian nằm giữa không gian kín và môi trường bên ngoài hoặc giữa hai khu vực có điều kiện vi khí hậu khác nhau.

Trong nhà ở, không gian này có thể là:

• Hiên trước nhà.
• Hành lang có mái che.
• Sảnh vào.
• Logia.
• Ban công sâu.
• Sân trong bán mở.
• Khoảng đệm trước cửa kính.
• Hàng hiên bao quanh công trình.
• Mái pergola kết hợp cây leo.
• Khoảng sân có cây xanh nằm giữa phòng khách và khu vườn.

Điểm quan trọng không nằm ở tên gọi mà ở khả năng điều hòa sự chuyển đổi.Một mái che hẹp, bị nắng chiếu trực tiếp và không có luồng gió đi qua chưa chắc đã tạo thành vùng đệm hiệu quả. Ngược lại, một khoảng hiên có chiều sâu phù hợp, được che nắng, thông thoáng và tổ chức cảnh quan hợp lý có thể trở thành lớp bảo vệ khí hậu rất giá trị.

Vì sao kiến trúc cần một vùng đệm giữa trong và ngoài?

Con người không cảm nhận nhiệt độ chỉ bằng một con số trên nhiệt kế.Cảm giác nóng hay mát còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố:

• Nhiệt độ không khí.
• Nhiệt độ bức xạ trung bình của các bề mặt xung quanh.
• Độ ẩm.
• Tốc độ chuyển động của không khí.
• Mức độ hoạt động.
• Trang phục.
• Khả năng thích nghi và quyền chủ động điều chỉnh môi trường.

ASHRAE Standard 55 xem tiện nghi nhiệt là kết quả tương tác giữa nhiều thông số môi trường và cá nhân, thay vì được quyết định bởi nhiệt độ không khí đơn lẻ. Các nghiên cứu về mô hình tiện nghi thích ứng cũng cho thấy người sử dụng công trình thông gió tự nhiên thường chấp nhận một khoảng nhiệt độ rộng hơn khi họ có thể mở cửa, điều chỉnh quạt, thay đổi trang phục hoặc lựa chọn vị trí ngồi.

Vì vậy, vai trò của không gian chuyển tiếp không phải là tạo ra một nhiệt độ “chuẩn” cố định. Vai trò của nó là giảm sự đối lập quá mạnh giữa hai môi trường và trao cho cơ thể một khoảng thời gian thích nghi.Ví dụ, khi bước từ phòng điều hòa ra ngoài trời, một người sẽ dễ chịu hơn nếu trước tiên đi qua một hành lang có mái che, có gió nhẹ và không bị bức xạ mặt trời chiếu trực tiếp.Đây là quá trình chuyển tiếp dần về nhiệt, ánh sáng và cảm giác không gian.

1. Không gian chuyển tiếp giúp giảm tương phản nhiệt

Một sai lầm phổ biến trong thiết kế nhà ở nhiệt đới là đặt không gian điều hòa sát ngay mặt đứng kính lớn, sau đó mở trực tiếp ra sân hoặc đường phố.Khi đó, sự thay đổi không chỉ nằm ở nhiệt độ không khí mà còn bao gồm:

• Bức xạ nhiệt từ mặt sân và tường ngoài trời.
• Ánh sáng có cường độ cao.
• Độ ẩm thay đổi.
• Luồng khí nóng hoặc gió mạnh.
• Nhiệt độ bề mặt của sàn, tay vịn và vật liệu ngoại thất.

WHO lưu ý rằng nhiệt độ môi trường cao khiến cơ thể phải tăng cường cơ chế thải nhiệt, đồng thời tạo thêm áp lực lên hệ tim mạch và thận, đặc biệt đối với nhóm người cao tuổi hoặc người có bệnh nền. Tuy nhiên, không nên quy mọi tình trạng khó chịu khi bước ra ngoài thành “sốc nhiệt”, cũng không nên áp dụng một ngưỡng chênh nhiệt cố định cho mọi người và mọi hoàn cảnh.

Trong kiến trúc, giải pháp hợp lý hơn là tạo ra chuỗi nhiệt độ và cảm nhận chuyển tiếp, thay vì buộc cơ thể chuyển ngay từ phòng lạnh sang vùng nắng nóng.Một vùng đệm có thể hỗ trợ quá trình này bằng cách:

• Ngăn nắng trực tiếp.
• Giảm nhiệt độ bức xạ từ các bề mặt xung quanh.
• Tạo bóng râm.
• Duy trì chuyển động không khí.
• Hạn chế luồng khí nóng tràn thẳng vào phòng.
• Tạo nơi dừng ngắn trước khi đi vào hoặc ra khỏi công trình.

Không gian chuyển tiếp vì thế có thể được hình dung như một khoảng thích nghi vi khí hậu, chứ không phải một “buồng giảm áp” theo nghĩa kỹ thuật tuyệt đối.

2. Che nắng phải được ưu tiên trước khi xử lý nhiệt bên trong

Trong khí hậu nóng, giải pháp hiệu quả nhất thường không phải tìm cách làm mát bức xạ sau khi nó đã đi vào công trình, mà là ngăn phần nhiệt không cần thiết xâm nhập ngay từ bên ngoài.Mái hiên, lam đứng, lam ngang, ban công sâu, hành lang bao quanh và cây xanh có thể làm giảm lượng bức xạ mặt trời tác động trực tiếp lên:

• Kính.
• Tường.
• Cửa.
• Mặt sàn sát mặt đứng.
• Các bề mặt sinh hoạt ngoài trời.

Các hướng mặt trời khác nhau cần giải pháp khác nhau.

Mặt đứng hướng Đông

Nắng buổi sáng có góc chiếu thấp. Mái đua ngang đơn thuần thường khó che hết, vì vậy cần phối hợp:

• Lam đứng.
• Mảng tường đặc có tính toán.
• Cây xanh.
• Rèm hoặc lớp lọc phía ngoài.
• Khoảng lùi giữa cửa kính và mép công trình.

Mặt đứng hướng Tây

Đây thường là hướng chịu tải nhiệt bất lợi vào buổi chiều. Giải pháp nên được tổ chức thành nhiều lớp:

1. Cây xanh hoặc lớp che bên ngoài.
2. Lam đứng hoặc màn chắn có độ thoáng.
3. Hành lang hay ban công đệm.
4. Lớp vỏ công trình có khả năng kiểm soát truyền nhiệt.
5. Kính phù hợp với tỷ lệ mở thực tế.

Một tấm kính lớn không tự động làm không gian “gần thiên nhiên”. Nếu không được che nắng đúng cách, nó có thể biến mặt đứng thành vùng thu nhiệt và gây chói.

Mặt đứng hướng Nam và Bắc

Tại Việt Nam, hiệu quả che nắng còn phụ thuộc vĩ độ, thời điểm trong năm, điều kiện lân cận và hướng lệch thực tế của công trình. Vì vậy, chiều sâu mái hiên không nên được chọn bằng kinh nghiệm cảm tính.Thiết kế nên dựa trên:

• Biểu đồ đường đi mặt trời.
• Góc cao độ và phương vị mặt trời.
• Thời gian cần lấy nắng.
• Thời gian cần che nắng.
• Chiều cao ô cửa.
• Khoảng cách từ mái che đến mặt kính.
• Vị trí công trình bên cạnh.

Mái hiên đúng không phải mái hiên càng sâu càng tốt. Đó là mái hiên che được nắng bất lợi nhưng vẫn cho phép ánh sáng tự nhiên hữu ích đi vào.

3. Thông gió chéo và hiệu ứng nổi nhiệt phải được thiết kế thành một hệ thống

Không gian chuyển tiếp chỉ thực sự “thở” khi không khí có đường đi vào, đi qua và thoát ra.

Thông gió chéo

Thông gió chéo hình thành khi gió đi vào từ một mặt thoáng và thoát ra tại một mặt khác.

Hiệu quả của nó phụ thuộc vào:

• Hướng gió chủ đạo.
• Vị trí và diện tích cửa vào.
• Vị trí cửa thoát.
• Hình dạng mặt bằng.
• Vật cản bên trong.
• Chênh lệch áp suất giữa các mặt đứng.
• Khả năng điều chỉnh cửa của người sử dụng.

Hai cửa mở nhưng nằm sai vị trí chưa chắc tạo được thông gió tốt. Luồng khí có thể đi tắt qua một góc phòng, trong khi vùng sinh hoạt chính vẫn bí.

Hiệu ứng nổi nhiệt

Khi không khí nóng lên, mật độ của nó giảm và có xu hướng dịch chuyển lên cao. Nếu công trình có cửa hút gió thấp và cửa thoát khí cao, chênh lệch nhiệt độ và cao độ có thể hỗ trợ sự chuyển động của không khí.

Các hướng dẫn về thông gió tự nhiên thường khuyến nghị tổ chức cửa cấp thấp hơn cửa thoát, đồng thời tạo khoảng chênh cao đủ rõ để hỗ trợ dòng khí do lực nổi. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc nhiệt độ trong – ngoài, chiều cao không gian, kích thước cửa và sức cản của đường gió.Trong nhà ở, nguyên lý này có thể được áp dụng tại:

• Sân trong.
• Giếng trời có cửa thoát khí.
• Hành lang cao tầng.
• Khoảng thông tầng.
• Mái hiên kết hợp khe thoát nóng phía trên.
• Cầu thang có cửa lấy gió thấp và ô thoát cao.

Điểm cần lưu ý là giếng trời bị bịt kín bằng kính có thể trở thành vùng tích nhiệt. “Có giếng trời” không đồng nghĩa với “có thông gió”.Muốn tạo dòng khí, phải có cả cửa vào và cửa ra.

4. Khối nhiệt không phải chiếc máy điều hòa thụ động

Đá, bê tông, gạch đặc và đất nện có khả năng tích trữ một lượng nhiệt đáng kể. Đặc tính này thường được gọi là khối nhiệt.

Khối nhiệt có thể làm chậm sự biến động nhiệt độ và giảm các đỉnh nóng trong một số điều kiện. Bộ Năng lượng Hoa Kỳ ghi nhận khối nhiệt có thể giúp làm dịu biến động tải nhiệt khi được kết hợp đúng với che nắng, thông gió và chiến lược vận hành công trình.Tuy nhiên, cần tránh một ngộ nhận phổ biến:

Vật liệu có khối nhiệt lớn không tự làm mát không khí.

Nếu một sàn đá hoặc tường bê tông bị nắng chiếu liên tục, nó sẽ hấp thụ và lưu giữ nhiệt. Khi nhiệt độ môi trường giảm, lượng nhiệt ấy có thể được giải phóng trở lại không gian.

Trong khí hậu nóng ẩm, khối nhiệt chỉ phát huy lợi ích khi đi cùng:

• Che nắng hiệu quả.
• Giảm hấp thụ bức xạ không cần thiết.
• Thông gió vào thời điểm không khí ngoài trời mát hơn.
• Khả năng xả nhiệt vào ban đêm.
• Kiểm soát độ ẩm.
• Mô phỏng nhiệt đối với công trình có quy mô hoặc yêu cầu cao.

Do đó, lựa chọn vật liệu cho vùng chuyển tiếp không thể chỉ dựa vào vẻ “tự nhiên” hay cảm giác mát khi chạm tay.Cần xem xét đồng thời:

• Hệ số hấp thụ bức xạ.
• Màu sắc bề mặt.
• Khả năng tích nhiệt.
• Mức độ tiếp xúc nắng.
• Khả năng thoát nước.
• Độ chống trượt.
• Khả năng vệ sinh và bảo trì.
• Điều kiện thông gió xung quanh.

5. Cây xanh phải hoạt động như một lớp hạ tầng khí hậu

Đặt vài chậu cây cạnh cửa kính có thể làm không gian đẹp hơn, nhưng chưa đủ để tạo thành một hệ sinh thái chuyển tiếp.Cây xanh chỉ thực sự tham gia điều hòa vi khí hậu khi được bố trí dựa trên:

• Hướng nắng.
• Hướng gió.
• Kích thước tán.
• Khoảng cách đến công trình.
• Nhu cầu nước.
• Độ sâu của rễ.
• Khả năng chịu bóng.
• Điều kiện thoát nước.
• Yêu cầu bảo trì.

Thảm thực vật giúp làm giảm nhiệt bề mặt và nhiệt độ không khí thông qua hai cơ chế chính: tạo bóng râm và thoát hơi nước. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ cũng lưu ý cây xanh và thảm thực vật có thể giảm tác động đảo nhiệt nhờ che phủ bề mặt, hạn chế bức xạ và hỗ trợ làm mát qua quá trình thoát hơi nước.Một cấu trúc cây xanh nhiều lớp có thể được tổ chức như sau:

Lớp cây tán cao

Chức năng chính:

• Che nắng.
• Giảm nhiệt bề mặt sân và tường.
• Lọc bớt bụi.
• Tạo tỷ lệ không gian dễ chịu.
• Giảm tác động của nắng xiên.

Cây không nên đặt quá sát móng, mái hoặc hệ thống thoát nước nếu bộ rễ và tán trưởng thành có nguy cơ gây xung đột với công trình.

Lớp cây bụi

Chức năng chính:

• Lọc tầm nhìn.
• Tạo lớp chuyển tiếp ở chiều cao con người.
• Làm mềm bề mặt kiến trúc.
• Hỗ trợ phân hướng luồng gió.
• Hạn chế bức xạ phản xạ từ mặt sân.

Không nên bố trí cây bụi quá dày tại các vị trí cần thông gió. Một “bức tường xanh” kín đặc có thể chặn luôn luồng gió mà công trình cần đón.

Lớp phủ mặt đất

Cây phủ đất hoặc bề mặt thấm nước có thể giảm tỷ lệ sân bê tông bị nung nóng, đồng thời hỗ trợ kiểm soát nước mưa.Tuy nhiên, cây xanh cũng có thể tạo ra các vấn đề mới nếu thiết kế thiếu kiểm soát:

• Đọng nước.
• Muỗi và côn trùng.
• Rêu trơn.
• Độ ẩm kéo dài sát chân tường.
• Lá cây làm tắc thoát nước.
• Rễ phá hỏng lớp hoàn thiện.
• Chi phí bảo trì cao.

Kiến trúc xanh không phải là đưa thật nhiều cây vào công trình. Đó là đặt đúng loại cây vào đúng vị trí để nó thực hiện một nhiệm vụ rõ ràng.

6. Mặt nước không phù hợp với mọi không gian chuyển tiếp

Mặt nước thường được sử dụng với kỳ vọng làm mát không khí nhờ bay hơi.

Về nguyên lý, quá trình bay hơi cần hấp thụ nhiệt và có thể hỗ trợ giảm nhiệt độ không khí. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc lớn vào độ ẩm, tốc độ gió, diện tích tiếp xúc và mức độ lưu thông không khí.

Trong môi trường nóng ẩm, không khí vốn đã chứa nhiều hơi nước. Việc bổ sung mặt nước thiếu tính toán có thể:

• Tăng cảm giác oi.
• Làm ẩm bề mặt.
• Tạo rêu.
• Tăng nguy cơ côn trùng.
• Phát sinh mùi nếu nước không tuần hoàn và xử lý tốt.
• Tăng gánh nặng bảo trì.

Vì vậy, mặt nước không nên được mặc định là thành phần bắt buộc của kiến trúc nhiệt đới.Ở nhiều công trình, bóng râm, cây xanh, bề mặt ít hấp thụ nhiệt và thông gió đúng hướng đem lại hiệu quả thiết thực hơn một hồ nước trang trí.

7. Xóa nhòa ranh giới thị giác nhưng không được xóa bỏ ranh giới kỹ thuật

Một trong những thủ pháp phổ biến để kết nối trong – ngoài là sử dụng vật liệu sàn có màu sắc và tỷ lệ tương đồng giữa phòng khách với sân hiên.

Cách làm này tạo ra sự liên tục về thị giác, đặc biệt khi kết hợp với hệ cửa trượt khẩu độ lớn.

Tuy nhiên, “liền mạch” không có nghĩa là sử dụng hoàn toàn cùng một cấu tạo.Khu vực ngoài trời phải đáp ứng những yêu cầu khác:

• Chống trơn trượt khi ướt.
• Chịu tia cực tím.
• Chịu thay đổi nhiệt độ và độ ẩm.
• Có độ dốc thoát nước.
• Hạn chế đọng nước tại ngưỡng cửa.
• Có khe co giãn phù hợp.
• Dễ vệ sinh.
• Không dẫn nước ngược vào nội thất.

Một giải pháp tốt có thể giữ được màu sắc và ngôn ngữ vật liệu thống nhất nhưng thay đổi:

• Độ nhám bề mặt.
• Quy cách tấm.
• Cấu tạo lớp nền.
• Keo hoặc hệ liên kết.
• Chi tiết khe.
• Cao độ hoàn thiện.
• Phương án thoát nước.

Đây là nguyên tắc quan trọng:

Xóa nhòa ranh giới cảm nhận, nhưng phải làm rõ ranh giới kỹ thuật.

8. Ngưỡng cửa là chi tiết nhỏ nhưng quyết định chất lượng toàn bộ không gian

Nhiều thiết kế có phối cảnh rất đẹp nhưng thất bại tại vị trí giao giữa phòng trong và sân ngoài.

Các lỗi thường gặp gồm:

• Sàn ngoài cao ngang hoặc cao hơn sàn trong.
• Không có rãnh thu nước.
• Thiếu độ dốc.
• Cửa trượt âm sàn nhưng chống thấm không liên tục.
• Nước mưa tạt vào ray cửa.
• Vật liệu ngoài trời co giãn làm nứt mép tiếp giáp.
• Chênh cao gây vấp.
• Không có khoảng bảo trì hệ thoát nước.

Chi tiết ngưỡng cần được giải quyết đồng thời trên ba phương diện:

Khả năng tiếp cận

Hạn chế chênh cao gây vấp, đặc biệt đối với:

• Trẻ nhỏ.
• Người cao tuổi.
• Người sử dụng xe lăn.
• Người có khả năng vận động hạn chế.

Khả năng chống nước

Cần phối hợp:

• Độ dốc mặt sân.
• Rãnh thu nước.
• Chi tiết chống thấm.
• Cao độ an toàn.
• Khả năng chống mưa tạt của hệ cửa.
• Mái che.

Khả năng co giãn

Vật liệu trong và ngoài nhà thường làm việc trong những điều kiện khác nhau. Vì vậy, điểm tiếp giáp cần có khe hoặc cấu tạo trung gian phù hợp thay vì liên kết cứng một cách cảm tính.

9. Ánh sáng chuyển tiếp quan trọng không kém nhiệt độ

Bước từ một căn phòng tương đối tối ra sân nắng gắt có thể gây lóa và khó chịu. Điều ngược lại cũng xảy ra khi con người từ ngoài trời sáng mạnh bước ngay vào một không gian tối.

Không gian chuyển tiếp giúp mắt có thời gian điều chỉnh bằng cách tạo ra các lớp sáng:

1. Ánh sáng ngoài trời.
2. Vùng bóng râm dưới mái hiên.
3. Vùng sáng tán xạ sát cửa.
4. Không gian nội thất.

Đây là lý do hiên nhà truyền thống thường mang lại cảm giác dễ chịu, ngay cả khi không sử dụng thiết bị hiện đại.

Ánh sáng tán xạ không đồng nghĩa với ánh sáng “không có nhiệt”

Ánh sáng tự nhiên và nhiệt mặt trời không thể được tách rời bằng một mô tả đơn giản rằng mái hiên “lọc hết tia hồng ngoại”.

Trong thực tế, lượng nhiệt đi qua cửa kính phụ thuộc vào:

• Bức xạ trực tiếp.
• Bức xạ khuếch tán.
• Hướng và diện tích kính.
• Hệ số truyền nhiệt của hệ cửa.
• Hệ số thu nhiệt mặt trời, thường được biểu thị bằng SHGC.
• Loại kính và lớp phủ.
• Thiết bị che nắng.
• Nhiệt độ bề mặt xung quanh.

Bộ Năng lượng Hoa Kỳ xem hệ số truyền nhiệt và hệ số thu nhiệt mặt trời là những thông số quan trọng khi đánh giá hiệu quả năng lượng của cửa sổ và hệ kính.

Vì vậy, thiết kế ánh sáng cần hướng đến ba mục tiêu đồng thời:

• Đủ sáng cho hoạt động.
• Hạn chế chói.
• Kiểm soát nhiệt mặt trời.

Không nên đánh đổi tiện nghi nhiệt để lấy một bức ảnh nội thất “ngập nắng”.

10. Cửa kính lớn chỉ hiệu quả khi nằm trong một hệ kiến trúc hoàn chỉnh

Cửa trượt lớn có thể tạo ra kết nối mạnh giữa phòng khách và sân vườn. Nhưng bản thân kích thước cửa không quyết định chất lượng không gian.

Một hệ cửa lớn cần được xem xét cùng:

• Hướng nắng.
• Hướng gió.
• Mái che.
• Tỷ lệ mở thực tế.
• Khả năng thoát nước ray cửa.
• Độ kín khí khi đóng.
• Khả năng chống mưa tạt.
• Kính an toàn.
• Kiểm soát chói.
• Tải điều hòa.
• Lưới chống côn trùng.
• Khả năng bảo trì.

Cần phân biệt rõ hai trạng thái vận hành:

Khi cửa mở

Công trình ưu tiên kết nối, thông gió và sử dụng không gian bán ngoài trời.

Khi cửa đóng

Công trình cần kiểm soát nhiệt, ẩm, tiếng ồn, bụi và hiệu suất điều hòa.

Một thiết kế tốt phải vận hành hợp lý ở cả hai trạng thái. Không thể chỉ đẹp khi cửa mở để chụp ảnh, nhưng bất tiện trong phần lớn thời gian sử dụng thực tế.

11. Những sai lầm thường gặp khi thiết kế không gian chuyển tiếp

Xem vùng đệm là phần trang trí

Hiên hoặc sảnh được tạo hình đẹp nhưng không che được nắng, không cản mưa và không có chỗ sử dụng thực tế.

Làm mái hiên theo một kích thước cố định

Không xem xét hướng nhà, góc nắng và chiều cao cửa.

Trồng cây quá dày

Cây xanh chắn luôn gió, làm tối không gian và tạo độ ẩm kéo dài.

Dùng quá nhiều kính

Tăng kết nối thị giác nhưng đồng thời tăng chói, hấp thụ nhiệt và phụ thuộc vào rèm.

Đồng nhất vật liệu trong – ngoài một cách máy móc

Bề mặt sàn đẹp nhưng trơn khi mưa hoặc xuống cấp nhanh dưới tia cực tím.

Bố trí mặt nước theo phong trào

Không đánh giá độ ẩm, côn trùng, vệ sinh và chi phí vận hành.

Lạm dụng khối nhiệt

Dùng nhiều đá và bê tông ở nơi chịu nắng trực tiếp, khiến vùng đệm tiếp tục tỏa nhiệt vào buổi tối.

Thiếu phương án vận hành

Người sử dụng không biết lúc nào nên mở cửa, đóng cửa, kéo rèm hoặc kích hoạt quạt thông gió.

Kiến trúc thụ động không có nghĩa là công trình hoàn toàn không cần vận hành. Nó cần một cách vận hành đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với thói quen sống.

12. Nguyên tắc thiết kế không gian chuyển tiếp cho nhà ở Việt Nam

Một không gian chuyển tiếp hiệu quả nên được phát triển theo trình tự sau:

Bước 1: Đọc điều kiện khí hậu và hiện trạng

Xác định:

• Hướng nắng.
• Hướng gió.
• Nguồn tiếng ồn.
• Nguồn bụi.
• Hướng mưa tạt.
• Công trình lân cận.
• Mật độ cây xanh.
• Mức độ riêng tư cần thiết.

Bước 2: Xác định vai trò chính của vùng đệm

Vùng đệm được tạo ra để:

• Che nắng?
• Đón gió?
• Ngăn mưa?
• Giảm tiếng ồn?
• Tạo chỗ ngồi?
• Kết nối sân vườn?
• Bảo vệ cửa kính?
• Tạo sảnh đón?

Một không gian có thể đảm nhiệm nhiều chức năng, nhưng phải có thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Bước 3: Thiết kế mặt cắt trước khi trang trí mặt bằng

Mặt cắt giúp kiểm tra:

• Góc nắng.
• Chiều sâu mái.
• Cao độ.
• Đường thoát khí nóng.
• Vùng bóng râm.
• Tỷ lệ giữa cây và công trình.
• Khả năng quan sát từ trong ra ngoài.

Đối với không gian chuyển tiếp, mặt cắt thường quan trọng không kém mặt bằng.

Bước 4: Tổ chức đường gió

Xác định vị trí gió vào, vùng sinh hoạt cần đi qua và vị trí thoát.

Không để cây, tường hoặc tủ cao chặn toàn bộ luồng khí.

Bước 5: Kiểm soát nước

Giải quyết ngay từ đầu:

• Độ dốc.
• Rãnh thoát.
• Cao độ.
• Mái che.
• Chống thấm.
• Mưa tạt.
• Nước tưới cây.
• Nước tràn từ bồn cảnh quan.

Bước 6: Chọn vật liệu theo điều kiện làm việc

Không chọn vật liệu ngoài trời chỉ vì nó giống vật liệu nội thất.

Cần đánh giá khả năng:

• Chống trượt.
• Chịu nắng.
• Chịu ẩm.
• Co giãn.
• Vệ sinh.
• Sửa chữa.
• Thay thế cục bộ.

Bước 7: Kiểm tra nhiều kịch bản sử dụng

Thiết kế cần được xem xét trong các tình huống:

• Trời nắng.
• Trời mưa.
• Ban ngày.
• Ban đêm.
• Cửa mở.
• Cửa đóng.
• Có điều hòa.
• Không sử dụng điều hòa.
• Nhà có trẻ nhỏ.
• Nhà có người cao tuổi.

Một công trình chỉ tốt trong điều kiện lý tưởng chưa phải là một công trình tốt.

Không gian chuyển tiếp không làm mất diện tích, mà làm tăng giá trị sử dụng

Trong tư duy tính toán diện tích đơn thuần, hiên nhà hoặc hành lang mở thường bị xem là phần không gian không tạo ra phòng chức năng.

Nhưng giá trị kiến trúc không chỉ được đo bằng số mét vuông phòng kín.

Một vùng chuyển tiếp được thiết kế đúng có thể:

• Bảo vệ mặt đứng.
• Kéo dài tuổi thọ vật liệu.
• Tạo thêm không gian sinh hoạt.
• Giảm chói và nhiệt.
• Hỗ trợ thông gió.
• Tăng mức độ riêng tư.
• Cải thiện trải nghiệm đi vào công trình.
• Tạo chiều sâu cho kiến trúc.
• Giúp nội thất kết nối với thiên nhiên mà không phải phơi mình trực tiếp trước khí hậu.

Vì vậy, vấn đề không phải là có nên dành diện tích cho vùng đệm hay không.

Câu hỏi đúng phải là:

Mỗi mét vuông vùng đệm đang thực hiện được bao nhiêu nhiệm vụ cho công trình?

Không gian chuyển tiếp không phải một thủ pháp tạo hình để công trình trông “xanh” hơn.

Đó là một lớp hạ tầng vi khí hậu cần được hình thành từ dữ liệu hướng nắng, hướng gió, điều kiện mưa, độ ẩm, thói quen sinh hoạt và khả năng vận hành thực tế.

Kiến Trúc KINH BAN https://kientruckinhban.vn/thu-vien/tu-duy-kien-truccho rằng xóa nhòa ranh giới trong – ngoài không có nghĩa là loại bỏ mọi ranh giới. Kiến trúc cần làm mềm ranh giới về cảm xúc và thị giác, nhưng đồng thời phải kiểm soát chặt ranh giới kỹ thuật về nhiệt, nước, độ ẩm, vật liệu và an toàn.

Khi được thiết kế đúng, hiên nhà, sảnh đệm hay hành lang mở không còn là khoảng diện tích đứng ngoài công năng. Chúng trở thành nơi công trình điều hòa khí hậu, nơi con người thay đổi nhịp cảm nhận và nơi thiên nhiên được mời vào nhà bằng một cách có trật tự.