Wabi Sabi trong vật liệu và vẻ đẹp của thời gian
Một mặt bàn gỗ sẫm màu sau nhiều năm sử dụng. Một tay nắm đồng bớt sáng bóng. Một chiếc bình gốm có sắc men không hoàn toàn đồng đều. Những thay đổi ấy khiến chúng ta suy nghĩ về một câu hỏi quen thuộc trong thiết kế nội thất. Vật liệu phải luôn mới mới được xem là đẹp hay có thể đẹp theo một cách khác khi thời gian đi qua?
Wabi Sabi trong vật liệu gợi mở cách nhìn thứ hai. Giá trị của không gian không chỉ nằm ở ngày bàn giao mà còn ở khả năng đồng hành cùng đời sống. Tuy nhiên, muốn ứng dụng đúng, cần hiểu đâu là dấu ấn thời gian có thể gìn giữ và đâu là hư hỏng cần xử lý.
Wabi Sabi là gì trong kiến trúc và nội thất
Theo diễn giải của Japan House London, Wabi gắn với vẻ đẹp của sự giản dị và không hoàn hảo. Sabi thể hiện chiều sâu lặng lẽ hình thành theo thời gian. Khi đặt cạnh nhau, hai khái niệm giúp chúng ta trân trọng những biểu hiện tự nhiên của vật liệu qua quá trình sử dụng.
Trong nội thất, tinh thần này có thể hiện diện ở đường vân gỗ không lặp lại, dấu tay trên đồ gốm hoặc bề mặt đã dịu màu sau nhiều năm.
Từ cách hiểu đó, có thể rút ra một nguyên tắc thiết kế. Không nhất thiết phải xóa sạch mọi khác biệt để tạo ra một không gian chỉn chu. Điều cần làm là tổ chức những khác biệt ấy trong một tổng thể hài hòa, sử dụng thuận tiện và được chăm sóc đúng cách.
Một căn phòng ít đồ chưa chắc đã có tinh thần Wabi Sabi. Ngược lại, một chiếc bàn cũ được giữ lại vì còn tốt và gắn bó với gia đình có thể thể hiện tinh thần ấy rất rõ.
Patina là gì và có phải lúc nào cũng là oxy hóa
Patina thường được hiểu là những biến đổi bề mặt tích lũy theo thời gian. Trong tài liệu của Getty, thuật ngữ này có nhiều cách sử dụng. Theo nghĩa rộng, đó có thể là thay đổi về màu sắc, độ bóng hoặc diện mạo của đồ vật. Trong nghiên cứu kim loại, patina còn chỉ lớp biến đổi hóa học hình thành trên bề mặt.
Vì vậy, không nên gọi mọi dấu vết cũ đi là oxy hóa.
Một tay vịn gỗ nhẵn hơn do tiếp xúc thường xuyên liên quan đến ma sát và cách sử dụng. Gỗ ngoài trời bạc màu có liên quan đến ánh sáng và tác động của thời tiết. Bề mặt đồng thay đổi màu có thể gắn với các phản ứng hóa học trong môi trường.
Phân biệt đúng cơ chế giúp chúng ta chọn cách bảo trì phù hợp. Cùng là một vùng đổi màu nhưng nguyên nhân và cách xử lý có thể hoàn toàn khác nhau.
Gỗ thay đổi theo thời gian như thế nào
Gỗ là ví dụ gần gũi để hiểu vẻ đẹp của vật liệu khi già đi. Màu sắc và bề mặt có thể thay đổi tùy loài gỗ, lớp hoàn thiện, ánh sáng, độ ẩm và điều kiện sử dụng.
Canadian Wood Council phân biệt rõ sự phong hóa bề mặt với mục gỗ. Phong hóa ngoài trời chịu tác động của ánh sáng, nước và các yếu tố môi trường. Trong khi đó, mục do nấm có thể xâm nhập sâu và làm giảm đáng kể độ bền của gỗ.
Điều này dẫn đến một lưu ý thực tế. Màu gỗ bạc đi không đủ để kết luận rằng gỗ đã hỏng. Nhưng vẻ ngoài mộc mạc cũng không đủ để khẳng định vật liệu còn tốt.
Với sàn gỗ, cần phân biệt vết xước nhẹ trên lớp hoàn thiện với tình trạng phồng, tách lớp, mềm mục hoặc cong vênh gây vấp. Những dấu hiệu ảnh hưởng đến công năng cần được kiểm tra nguyên nhân.
Khả năng làm mới cũng khác nhau giữa các sản phẩm. Không thể mặc định mọi loại sàn gỗ đều có thể chà nhám và phủ lại như nhau. Cần xem cấu tạo, chiều dày lớp bề mặt và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Đồng và vẻ đẹp của lớp patina
Đồng và hợp kim đồng có thể phát triển nhiều sắc độ bề mặt theo thời gian. Một số lớp patina ổn định có khả năng làm chậm quá trình ăn mòn tiếp theo. Tuy nhiên, không phải mọi lớp đổi màu đều có cùng tính chất bảo vệ.
Điểm cần quan sát là trạng thái bề mặt, thay vì chỉ nhìn màu sắc.
Viện Bảo tồn Canada mô tả patina ổn định trên đồng và hợp kim đồng thường có tính liên kết và bám chắc. Ngược lại, sự xuất hiện nhanh của bột xanh nhạt tại các điểm có thể là biểu hiện ăn mòn đang hoạt động.
Trong thiết kế, nên thống nhất từ đầu mong muốn đối với tay nắm, đèn hoặc chi tiết đồng. Gia chủ muốn giữ độ sáng ban đầu hay chấp nhận bề mặt thay đổi? Sản phẩm có lớp phủ bảo vệ hay để bề mặt kim loại tiếp xúc với môi trường?
Nếu kỳ vọng chưa rõ, cùng một thay đổi có thể được người thiết kế xem là đẹp nhưng người sử dụng lại hiểu là xuống cấp.
Ranh giới giữa dấu ấn thời gian và hư hỏng
Một nguyên tắc thực hành là đánh giá thay đổi qua ba câu hỏi.
Vật liệu có còn đáp ứng công năng ban đầu?
Bề mặt có còn an toàn khi tiếp xúc và sử dụng?
Sự thay đổi có ổn định hay đang phát triển nhanh?
Một chiếc ghế gỗ dịu màu nhưng chắc chắn có thể tiếp tục được gìn giữ. Một chiếc ghế có liên kết lung lay cần được sửa chữa.
Một tay nắm đồng sẫm màu nhưng bề mặt ổn định có thể phù hợp với chủ ý thẩm mỹ. Chi tiết bị ăn mòn, bong vụn hoặc suy yếu cần được kiểm tra.
Một bức tường có sắc độ hoàn thiện không đồng nhất có thể là lựa chọn thiết kế. Vết ẩm lan rộng, bong lớp hoàn thiện hoặc mốc xuất hiện trở lại cần được tìm nguyên nhân.
Wabi Sabi không làm giảm yêu cầu về chất lượng thi công. Càng muốn giữ vẻ tự nhiên, công trình càng cần được xử lý tốt ở những phần khó nhìn thấy như chống thấm, nền, liên kết và thoát nước.
Ứng dụng trong nhà ở Việt Nam
Để đưa tinh thần Wabi Sabi vào thực tế, nên bắt đầu từ điều kiện sử dụng.
Vị trí gần cửa sổ nhận nắng, khu vực thường xuyên bị nước bắn và phòng kín ít thông thoáng đặt ra những yêu cầu vật liệu khác nhau. Một mẫu bề mặt đẹp trong phòng trưng bày chưa thể đại diện cho mọi vị trí trong nhà.
Tiếp theo, hãy xem khả năng vệ sinh và sửa chữa. Bề mặt nhám có tạo cảm giác dễ chịu nhưng có thuận tiện lau chùi tại vị trí dự kiến hay không? Khi xuất hiện vết bẩn hoặc hư hỏng cục bộ, có thể xử lý riêng phần đó không?
Cũng cần trao đổi về hình thức vật liệu sau thời gian sử dụng. Có thể đề nghị nhà cung cấp cung cấp ảnh công trình đã sử dụng, mẫu đã phơi ngoài trời hoặc hướng dẫn chăm sóc phù hợp với đúng sản phẩm.
Cuối cùng, hãy thiết kế để bảo trì thuận tiện. Một chi tiết khó tiếp cận, khó tháo lắp hoặc luôn đọng nước sẽ khiến việc gìn giữ vật liệu trở nên tốn kém.
Vẻ đẹp lâu dài bắt đầu từ những quyết định rất thực tế như vậy.
Mộc mạc không đồng nghĩa với bỏ trống lớp bảo vệ
Để vật liệu giữ cảm giác tự nhiên không nhất thiết phải để nguyên bề mặt chưa xử lý.
Với gỗ, lớp hoàn thiện có thể giúp hạn chế tác động của nước và ánh sáng ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, lớp phủ không thay thế toàn bộ giải pháp chống mục và cũng cần được bảo trì. Canadian Wood Council lưu ý rằng không có lớp phủ nào tồn tại vô thời hạn.
Do đó, lựa chọn hợp lý là tìm hệ hoàn thiện phù hợp với vật liệu, vị trí và mức độ sử dụng. Cảm giác mộc cần đi cùng khả năng chăm sóc trong đời sống hằng ngày.
Tương tự, không nên mặc định vật liệu tự nhiên luôn tốt hơn vật liệu công nghiệp trong mọi ứng dụng. Độ bền thực tế phụ thuộc vào sản phẩm cụ thể, cấu tạo và điều kiện sử dụng.
Giữ lại lâu hơn có thể là một lựa chọn có trách nhiệm
Từ những phân biệt trên, có thể hình thành một quan điểm thiết kế. Khi chấp nhận những thay đổi bề mặt còn ổn định, chúng ta có thêm cơ hội giữ lại đồ vật đang sử dụng tốt, thay vì thay mới chỉ vì chúng không còn giống ngày đầu.
Đây là một hướng giảm thay thế không cần thiết. Tuy vậy, muốn kết luận một giải pháp có lợi hơn về môi trường vẫn phải xét nguồn nguyên liệu, quá trình sản xuất, vận chuyển, bảo trì và tuổi thọ thực tế.
Wabi Sabi có giá trị khi giúp con người chăm sóc đồ vật lâu hơn. Giá trị ấy sẽ suy giảm nếu chúng ta liên tục mua đồ mới chỉ để tạo cảm giác cũ.
Góc nhìn Kiến Trúc KINH BAN .Kiến Trúc KINH BAN nhìn nhận Wabi Sabi như một cách thiết kế có trách nhiệm với thời gian. Chọn vật liệu đúng chỗ, thi công đúng kỹ thuật và dự liệu cách chăm sóc để ngôi nhà tiếp tục đẹp trong quá trình sử dụng.Một không gian tối giản đáng sống cần đủ bền để đồng hành và đủ gần gũi để lưu giữ dấu ấn của con người. Vẻ đẹp lâu dài được nuôi dưỡng từ sự thấu hiểu vật liệu và những chăm sóc đều đặn mỗi ngày.
KIẾN TRÚC KINH BAN
Kiến tạo từ trật tự-Bền vững từ trí tuệ
Điện thoại: 0978.727.986 và 0938.863.401
Website: kientruckinhban.vn
Email: kinhban.com@gmail.com
Địa chỉ: 496 Lý Thái Tổ, phường Vườn Lài, TP.HCM