Trong kiến trúc và nội thất, một không gian đẹp không nhất thiết phải sử dụng nhiều loại vật liệu.Đôi khi, chỉ cần hai bề mặt có tính chất đối lập được đặt đúng vị trí cũng đủ tạo nên chiều sâu.Một bên thô ráp, hấp thụ và tán xạ ánh sáng.Một bên nhẵn, phản chiếu môi trường xung quanh.Một bên mang cảm giác nguyên bản, tự nhiên.

Một bên mang lại sự chính xác, tinh sạch và hiện đại.Sự kết hợp giữa bề mặt thô ráp – Raw Surface và bề mặt nhẵn hoặc bóng – Smooth/Polished Surface vì vậy không chỉ là câu chuyện phong cách.Đằng sau nó là sự tương tác giữa vật liệu, ánh sáng, thị giác và xúc giác của con người.Hiểu đúng những yếu tố này giúp kiến trúc sư không chỉ “phối vật liệu cho đẹp”, mà có thể chủ động kiểm soát cách con người cảm nhận một không gian.

Không gian phòng khách kiến trúc đương đại, một bên là tường đá hoặc bê tông có texture tự nhiên được ánh sáng xiên quét qua, bên cạnh là kính lớn, kim loại hoặc mặt đá hoàn thiện mịn. Sàn gỗ trung tính, ánh sáng tự nhiên, không gian tối giản và cao cấp. Nên thể hiện rõ sự khác nhau giữa vùng phản xạ khuếch tán và vùng phản xạ có định hướng. — tương phản bề mặt vật liệu thô và nhẵn bóng trong kiến trúc

1. Bề mặt vật liệu thực chất là một hệ thống tương tác với ánh sáng

Khi ánh sáng chiếu vào vật liệu, nó không đơn giản chỉ bị phản xạ hoặc hấp thụ.Một phần ánh sáng có thể:

phản xạ theo phương có tính định hướng;
tán xạ theo nhiều hướng;
bị hấp thụ;
hoặc truyền qua vật liệu nếu vật liệu có tính trong hoặc bán trong suốt.

Cách các thành phần này phân bố quyết định rất lớn đến hình ảnh mà mắt người nhìn thấy.Trong khoa học quang học bề mặt, sự phản xạ của vật liệu có thể được mô tả thông qua các mô hình như BRDF – Bidirectional Reflectance Distribution Function, tức quan hệ giữa hướng ánh sáng tới và hướng ánh sáng phản xạ.Điều này giải thích vì sao cùng một viên đá, một mảng bê tông hay một tấm gỗ nhưng khi thay đổi góc chiếu sáng, chúng ta có thể cảm nhận vật liệu hoàn toàn khác nhau.

Bề mặt nhẵn và bóng

Những vật liệu như:

kính;
kim loại đánh bóng;
đá được đánh bóng;
gỗ phủ sơn bóng;
một số bề mặt Acrylic hoặc lacquer;

thường có thành phần phản xạ định hướng – specular reflection tương đối mạnh.

Các điểm sáng, hình ảnh cửa sổ, đèn hoặc những vật thể xung quanh có thể xuất hiện trên bề mặt dưới dạng phản chiếu.Chính đặc tính đó khiến chúng thường được cảm nhận là:sạch – chính xác – tinh tế – hiện đại – có chiều sâu quang học.Nghiên cứu về nhận thức vật liệu cũng cho thấy cấu trúc của các vùng phản xạ gương là một trong những tín hiệu quan trọng giúp não bộ suy đoán độ bóng và thậm chí nhận diện loại vật liệu mà chúng ta đang nhìn thấy.

2. Vì sao vật liệu thô lại tạo cảm giác hoàn toàn khác?

Hãy quan sát:

bê tông để nguyên dấu cốp pha;
đá chẻ;
gạch nung thủ công;
gỗ xẻ thô;
đá tự nhiên chưa đánh bóng;
vữa khoáng hoặc đất nện.

Dưới kính phóng đại, bề mặt của chúng không thực sự phẳng.Có vô số đỉnh, khe, lỗ nhỏ và mặt nghiêng ở cấp độ vi mô.Khi ánh sáng đi tới những cấu trúc này, nó bị phân tán theo nhiều hướng hơn thay vì tạo nên một vùng phản chiếu rõ ràng.Các khe nhỏ đồng thời tạo nên hàng loạt bóng đổ vi mô – micro-shadows.

Vì vậy mắt người đọc được:độ sâu – độ nhám – cấu trúc – dấu vết tự nhiên của vật liệu.Đây cũng là nguyên nhân một bức tường đá dưới ánh sáng xiên thường có sức biểu cảm mạnh hơn rất nhiều so với khi được chiếu sáng trực diện.

3. Ánh sáng xiên có thể “đánh thức” một bề mặt thô

Một trong những kỹ thuật đáng chú ý khi thiết kế vật liệu chính là sử dụng grazing light – ánh sáng lướt hoặc ánh sáng chiếu gần song song với bề mặt.Khi ánh sáng đi gần sát mặt tường, những chênh lệch cao độ rất nhỏ cũng tạo nên vùng sáng và bóng rõ rệt.Kết cấu mà ban ngày tưởng như tương đối phẳng có thể trở nên rất giàu chiều sâu vào buổi tối.Các nghiên cứu về nhận thức bề mặt cho thấy hướng chiếu sáng thực sự có khả năng ảnh hưởng mạnh đến cách con người đánh giá độ nhám; khi góc chiếu giảm, bề mặt có thể được cảm nhận thô hơn đáng kể.Vì vậy với:

tường đá;
gạch thẻ;
bê tông;
vữa hiệu ứng;
gỗ xẻ;
vật liệu có phù điêu;

ánh sáng không nên được thiết kế sau khi chọn vật liệu.

Ánh sáng phải được xem là một phần của thiết kế vật liệu ngay từ đầu.Một bề mặt rất đẹp nhưng chiếu sáng sai có thể mất gần hết tính biểu cảm.

Infographic chia đôi. Một bên bề mặt tương đối nhẵn với tia sáng phản xạ có định hướng; bên còn lại là bề mặt nhám với ánh sáng tán ra nhiều hướng. Không nên vẽ kiểu “100% specular/100% diffuse”, vì như vậy lại sai về vật lý. — phản xạ ánh sáng trên bề mặt nhẵn và bề mặt thô

4. Raw và Polished tạo chiều sâu bằng cách nào?

Một căn phòng trong đó tất cả vật liệu đều nhẵn có thể rất sạch sẽ và hiện đại.Nhưng nếu mọi thứ cùng phản chiếu ánh sáng theo cách tương tự, không gian dễ trở nên lạnh và thiếu điểm dừng thị giác.Ngược lại, nếu toàn bộ bề mặt đều:

thô;
sần;
nhiều vân;
nhiều cấu trúc;

không gian có thể trở nên nặng nề và gây quá tải thị giác.

Giải pháp không nằm ở việc chọn bên nào.Giải pháp nằm ở sự tương phản có kiểm soát.

Ví dụ:Một mặt đá nhẵn đặt cạnh tường vữa khoáng.Một hệ kính lớn đứng cạnh mảng đá thô.Một mặt bàn bóng đặt trên nền gỗ có vân tự nhiên.Một chi tiết kim loại mịn xuất hiện giữa hệ vật liệu đất, đá và gỗ.

Khi hai bề mặt phản ứng với ánh sáng theo hai cách khác nhau, ranh giới giữa chúng trở nên rõ ràng hơn.Não bộ nhận ra sự thay đổi.Và chính sự thay đổi ấy tạo ra nhịp điệu thị giác.

5. Kiến trúc không chỉ được nhìn bằng mắt

Một sai lầm khá phổ biến trong thiết kế nội thất là coi vật liệu chủ yếu như một bảng màu.Trong thực tế, con người nhận biết vật liệu bằng nhiều giác quan cùng lúc.Chúng ta nhìn thấy một bức tường đá và gần như có thể tưởng tượng cảm giác của bàn tay khi chạm vào nó.Chúng ta nhìn thấy một mặt kim loại bóng và có thể hình dung nó lạnh, cứng và trơn.

Khoa học nhận thức hiện đại cho thấy thông tin thị giác và xúc giác không hoàn toàn hoạt động độc lập. Nghiên cứu thực nghiệm đã cho thấy thị giác có thể ảnh hưởng tới khả năng phân biệt độ nhám khi con người đồng thời quan sát và chạm vào bề mặt.Một nghiên cứu khác còn cho thấy cảm giác ma sát khi chạm có thể tác động đến cách chúng ta đánh giá độ bóng của vật thể.Điều đó dẫn đến một nguyên tắc rất quan trọng:

Cận cảnh tường đá, bê tông hoặc vữa texture với nguồn sáng chạy sát tường, làm xuất hiện hệ bóng nhỏ và độ nổi bề mặt. — ánh sáng xiên làm nổi texture vật liệu kiến trúc

Vật liệu tốt không chỉ cần đẹp trong ảnh nó cần thuyết phục khi con người thực sự bước vào và trải nghiệm không gian.

6. Tương phản vật liệu nên được tổ chức theo ba tầng

Thay vì phối vật liệu dựa hoàn toàn vào cảm tính, có thể chia không gian thành ba tầng.

Tầng 1 – Bề mặt nền

Đây là diện tích lớn nhất:

tường;
trần;
sàn;
các khối kiến trúc chính.

Nên tương đối ổn định về màu sắc và cấu trúc để không gây nhiễu thị giác.

Tầng 2 – Bề mặt tạo chiều sâu

Đây có thể là:

đá tự nhiên;
bê tông;
gỗ;
vữa khoáng;
gạch nung;
những vật liệu có texture rõ.

Chúng tạo ra chiều sâu và tính vật chất cho công trình.

Tầng 3 – Bề mặt tạo điểm sáng

Có thể sử dụng:

kính;
kim loại;
đá đánh bóng;
vật liệu hoàn thiện satin;
chi tiết có khả năng phản chiếu.

Nhóm này nên được sử dụng có chọn lọc.Vai trò của nó giống như dấu chấm câu trong một đoạn văn: ít nhưng có khả năng định hình toàn bộ nhịp điệu.

7. Không phải bề mặt càng bóng càng sang trọng

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý.Bề mặt bóng có khả năng phản chiếu ánh sáng và đôi khi giúp không gian có vẻ sáng hơn.Nhưng quá nhiều bề mặt có độ phản xạ định hướng cao có thể tạo nên:

phản xạ gây mất tập trung;
các điểm sáng mạnh;
chói khó chịu;
sự hỗn loạn của hình ảnh phản chiếu.

Các hướng dẫn chiếu sáng kiến trúc của CIBSE cũng nhấn mạnh việc kiểm soát phản xạ và glare trong không gian; ánh sáng tự nhiên hoặc nhân tạo đều có thể gây chói thông qua các bề mặt phản xạ.

Vì vậy thay vì chỉ nghĩ theo hai cực:mờ – bóng ,nên xem xét cả một phổ hoàn thiện:Raw → Matte → Honed → Satin → Semi-gloss → Polished.Trong rất nhiều không gian nhà ở, bề mặt matte hoặc satin có thể đóng vai trò trung gian rất hiệu quả giữa vật liệu thô và vật liệu bóng cao.

Một vật liệu đá hoặc gỗ được trình bày theo 5–6 trạng thái: Raw → Matte → Honed → Satin → Semi-gloss → Polished, cùng một góc ánh sáng để thấy sự thay đổi phản xạ. — các cấp độ hoàn thiện bề mặt vật liệu từ raw đến polished

8. Một nguyên tắc quan trọng: vật liệu phải phù hợp công năng trước khi phục vụ thị giác

Một vật liệu đẹp chưa chắc phù hợp với mọi vị trí.

Khu vực bếp

Những bề mặt thường xuyên tiếp xúc:

dầu mỡ;
nước;
thực phẩm;
hóa chất vệ sinh;

nên ưu tiên khả năng làm sạch và bảo trì.

Vật liệu thô quá mức ở ngay khu vực nấu có thể đẹp lúc mới hoàn thiện nhưng trở thành gánh nặng sau vài năm sử dụng.

Phòng tắm

Bề mặt cần đồng thời giải quyết:

độ ẩm;
khả năng vệ sinh;
ma sát;
chống trượt;
bảo trì khe nối.

Vì vậy kính hoặc gương có thể tạo sự nhẹ nhàng về thị giác, trong khi đá có texture có thể được sử dụng tại các vùng khô hoặc vị trí điểm nhấn thích hợp.

Phòng khách

Đây là không gian có nhiều dư địa nhất để tạo tương phản.Ví dụ:sàn tương đối tĩnh + tường texture + kính lớn + một số chi tiết kim loại hoặc đá hoàn thiện mịn.Mỗi nhóm vật liệu đảm nhiệm một vai trò khác nhau thay vì cạnh tranh với nhau.

9. Màu sắc không thể tách khỏi texture

Hai vật liệu cùng màu xám chưa chắc tạo ra cùng một cảm giác.Bê tông xám thô phản ứng với ánh sáng khác hoàn toàn đá xám được đánh bóng.Tương tự:gỗ mộc màu nâu,gỗ veneer phủ mờ,và gỗ phủ bóng,có thể sử dụng cùng một nhóm màu nhưng tạo ra ba trải nghiệm khác nhau.Vì vậy khi thiết kế bảng vật liệu, không nên chỉ có:màu + mã vật liệu.Nên xem đồng thời:màu sắc + texture + gloss level + ánh sáng + vị trí quan sát.Đó mới là một material palette hoàn chỉnh.

Không gian bếp hoặc phòng khách có ba lớp rõ ràng: nền trung tính, vật liệu texture tạo chiều sâu và kính/kim loại/đá mịn làm điểm nhấn. — cách phối vật liệu thô và nhẵn trong thiết kế nội thất

10. Vật liệu thô không đồng nghĩa với vật liệu “xanh”

Đây cũng là một sự nhầm lẫn cần tránh.Một bức tường bê tông để thô trông rất tự nhiên nhưng điều đó không tự động khiến nó bền vững hơn.Một tấm gỗ có vẻ mộc cũng chưa chắc có vòng đời môi trường tốt hơn vật liệu công nghiệp.Khi đánh giá vật liệu theo tư duy kiến trúc xanh, cần xem xét rộng hơn:

nguồn gốc nguyên liệu;
độ bền;
khả năng bảo trì;
phát thải trong quá trình sử dụng;
khả năng sửa chữa;
tuổi thọ công trình;
khả năng tái sử dụng hoặc tái chế;
lượng vật liệu thực sự cần thiết.

Vì vậy Raw trước hết là trạng thái thẩm mỹ và vật lý của bề mặt, không phải chứng nhận về tính bền vững.

11. Nguyên tắc thiết kế: một vật liệu chủ đạo, một vật liệu đối thoại

Không có một tỷ lệ cố định như 70/30 hoặc 80/20 phù hợp cho mọi công trình.Kiến trúc tốt không nên trở thành phép chia phần trăm máy móc.Một cách tiếp cận thực tế hơn là:xác định vật liệu chủ đạo → xác định vật liệu đối thoại → xác định vật liệu điểm nhấn.

Ví dụ trong một phòng khách:

sàn gỗ và tường trung tính tạo nền;
một mảng đá thô tạo chiều sâu;
kính và kim loại tạo độ nhẹ;
ánh sáng xiên làm nổi cấu trúc vật liệu.

Không cần nhiều loại vật liệu.Điều cần thiết là mỗi loại phải có lý do để tồn tại.

12. Khi vật liệu, ánh sáng và bóng tối trở thành một hệ thống

Bề mặt vật liệu không tồn tại độc lập.Một mảng đá thay đổi theo ánh sáng buổi sáng.Gỗ biến đổi sắc độ khi chiều xuống.Kim loại phản chiếu chuyển động của con người.Bê tông hiện rõ cấu trúc khi ánh sáng lướt ngang.Vì vậy, điều tạo nên một không gian có chiều sâu không phải là số lượng vật liệu được đưa vào công trình.

Đó là khả năng tổ chức mối quan hệ giữa:vật liệu – ánh sáng – bóng tối – tỷ lệ – xúc giác – con người.Một không gian có thể rất tối giản nhưng vẫn giàu cảm xúc nếu những yếu tố này được kiểm soát đúng.Ngược lại, một công trình chứa rất nhiều vật liệu đắt tiền vẫn có thể trở nên hỗn loạn nếu tất cả cùng cố gắng trở thành điểm nhấn.Kiến trúc vì vậy không phải nghệ thuật của việc thêm vào thật nhiều.Nhiều khi, đó là nghệ thuật biết một bề mặt nên im lặng để bề mặt khác được lên tiếng.

Bàn tay chạm vào bề mặt đá hoặc gỗ thô, phía sau là vật liệu kính hoặc kim loại mịn. Hình ảnh nên thiên về kiến trúc và vật chất, tránh kiểu ảnh quảng cáo sản phẩm. — trải nghiệm thị giác và xúc giác của vật liệu kiến trúc

Tại Kiến Trúc KINH BAN,https://kientruckinhban.vn/thu-vien/noi-that-toi-gian chúng tôi nhìn vật liệu không chỉ bằng màu sắc hay xu hướng.Một vật liệu được lựa chọn cần được xem xét trong mối quan hệ với ánh sáng tự nhiên, chiếu sáng nhân tạo, xúc giác, công năng, khả năng bảo trì và vòng đời sử dụng.Triết lý thiết kế xanh vì vậy không đồng nghĩa với việc đưa thật nhiều cây xanh hay vật liệu có vẻ “mộc” vào công trình.Đó là quá trình tổ chức có lý luận giữa con người – vật liệu – ánh sáng – môi trường, để không gian vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa dễ sống và có khả năng tồn tại bền vững theo thời gian.