Thiết kế cảnh quan trong nhà thế nào để cây sống khỏe, sạch sẽ và hạn chế côn trùng?
Khách hàng hỏi:Tôi rất thích đưa cây xanh, tiểu cảnh và một hồ nước nhỏ vào phòng khách hoặc khu vực giếng trời. Nhưng tôi lo cây trồng trong nhà lâu ngày sẽ thiếu sáng rồi lụi dần. Ngoài ra, đất ẩm và nước trong tiểu cảnh có thể phát sinh muỗi, dĩn hoặc côn trùng.Có cách nào thiết kế cảnh quan trong nhà để cây sinh trưởng ổn định, không gian sạch sẽ và hạn chế tối đa côn trùng hay không?
Kiến trúc sư trả lời:Có. Nhưng cảnh quan trong nhà muốn bền vững phải được xem như một hệ sinh thái nhỏ của công trình, chứ không đơn giản là đặt vài chậu cây vào những vị trí còn trống.
Một mảng xanh trong nhà hoạt động tốt cần giải quyết đồng thời ít nhất 5 vấn đề:Ánh sáng – cây trồng – nước – giá thể – thông gió.Chỉ cần một trong những yếu tố này được thiết kế sai, cây có thể yếu dần, giá thể luôn ẩm, nấm phát triển và côn trùng bắt đầu xuất hiện.
1. Trước khi chọn cây, phải thiết kế ánh sáng
Một trong những nguyên nhân phổ biến khiến cây trồng trong nhà suy yếu là thiếu năng lượng ánh sáng trong thời gian dài.Vấn đề nằm ở chỗ mắt người và cây xanh không đánh giá ánh sáng giống nhau.Một căn phòng có thể trông rất sáng đối với con người nhưng lượng ánh sáng hữu ích cho quang hợp tại vị trí đặt cây vẫn chưa đủ.
Trong kỹ thuật chiếu sáng thực vật, ngoài những đại lượng quen thuộc phục vụ thị giác con người như Lux, người thiết kế còn quan tâm đến các thông số như PPFD và DLI để đánh giá lượng photon trong vùng bức xạ quang hợp mà cây thực sự nhận được.
DLI – Daily Light Integral – phản ánh tổng lượng ánh sáng quang hợp cây nhận trong một ngày. Vì vậy, không chỉ cường độ ánh sáng mà thời gian cây tiếp xúc với ánh sáng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng.
Ưu tiên ánh sáng tự nhiên trước
Ngay từ giai đoạn bố trí mặt bằng, nên xác định khu vực cảnh quan theo hướng:
- gần giếng trời;
- cạnh khoảng thông tầng;
- gần cửa kính hoặc cửa sổ lớn;
- khu vực nhận ánh sáng tán xạ ổn định;
- tránh những góc sâu hoàn toàn phụ thuộc vào ánh sáng trang trí.
Đây là lý do mảng xanh nên được xem xét ngay từ giai đoạn kiến trúc, thay vì hoàn thiện nhà xong mới tìm vị trí đặt cây.
2. Khi ánh sáng tự nhiên không đủ, có thể bổ sung đèn cho cây
Đèn trang trí thông thường được thiết kế chủ yếu để con người nhìn thấy không gian đẹp hơn.Trong khi đó, hệ chiếu sáng cho cây phải cung cấp đủ năng lượng cho quá trình sinh trưởng.
Nếu tiểu cảnh nằm sâu trong công trình, có thể bố trí LED grow light hoặc hệ chiếu sáng thực vật full-spectrum kết hợp cùng ánh sáng kiến trúc.Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ lắp một bóng đèn “trồng cây” là vấn đề được giải quyết.
Khoảng cách từ đèn đến tán lá, cường độ ánh sáng và thời gian chiếu sáng đều phải phù hợp. Cường độ ánh sáng giảm đáng kể khi khoảng cách giữa nguồn sáng và cây tăng lên.Một thiết kế tốt cần cân bằng ba yếu tố:Nhu cầu sinh học của cây + chất lượng ánh sáng + thẩm mỹ nội thất.
Đèn grow light vì vậy có thể được tích hợp vào ray chiếu sáng, khe trần hoặc hệ đèn rọi để không biến phòng khách thành một “nhà kính nông nghiệp”.
3. Đúng cây quan trọng hơn cây đẹp
Sai lầm thường gặp là:thích cây nào thì đưa cây đó vào nhà.Nhưng mỗi loài cây đã tiến hóa trong những điều kiện sinh thái khác nhau.
Những cây cần nắng mạnh trong thời gian dài sẽ khó phát triển ổn định nếu bị đặt sâu bên trong công trình, dù được chăm sóc rất kỹ.Ngược lại, nhiều cây tầng dưới tán rừng có khả năng thích nghi tốt hơn với ánh sáng tán xạ.
Một số nhóm cây thường thích hợp hơn cho nội thất gồm:
- Aglaonema;
- Aspidistra;
- Dracaena trifasciata – lưỡi hổ;
- Zamioculcas zamiifolia – kim tiền;
- Philodendron;
- một số dòng Monstera và cây nhiệt đới chịu ánh sáng gián tiếp.
Các tài liệu về cây nội thất cũng phân loại cây theo nhu cầu ánh sáng thấp, trung bình và cao; do đó lựa chọn chủng loại cần dựa trên điều kiện ánh sáng thực tế thay vì chỉ dựa vào hình thức.Với những cây cần ánh sáng cao hơn, người thiết kế phải bố trí gần nguồn sáng tự nhiên hoặc có hệ chiếu sáng bổ sung phù hợp.
4. Muốn hạn chế dĩn và côn trùng, trước tiên phải kiểm soát độ ẩm vùng rễ
Một quan niệm khá phổ biến là:Có cây trong nhà thì chắc chắn sẽ có muỗi.
Điều này chưa chính xác.Cây xanh không tự tạo ra muỗi hoặc dĩn.Vấn đề thường xuất phát từ nước đọng, giá thể luôn ướt, vật chất hữu cơ phân hủy hoặc hệ thống thoát nước kém.
Fungus gnats – loại côn trùng nhỏ thường bị gọi chung là dĩn – đặc biệt thích môi trường giá thể ẩm và giàu chất hữu cơ đang phân hủy. Tưới quá nhiều và thoát nước kém là những điều kiện thuận lợi cho chúng phát triển.
Vì vậy, giải pháp không phải là phun thuốc liên tục.Quan trọng hơn là loại bỏ môi trường sinh sản của chúng.
5. Giá thể phải thoáng khí và thoát nước tốt
Đối với những bồn cây lớn nằm trực tiếp trong nội thất, cần thận trọng với việc sử dụng đất vườn hoặc hỗn hợp hữu cơ quá giữ nước.Có thể nghiên cứu những hệ giá thể thoáng hơn như:
- LECA;
- pumice;
- perlite;
- đá khoáng;
- hoặc hệ giá thể phối trộn chuyên dụng cho cây nội thất.
Mục tiêu không phải là “không được sử dụng chất hữu cơ”, mà là tạo ra một hệ rễ có:không khí + độ ẩm phù hợp + khả năng thoát nước + dinh dưỡng được kiểm soát.
Giá thể vô cơ hoặc bán vô cơ có thể giúp giảm lượng vật chất hữu cơ ẩm liên tục trên bề mặt, nhưng không phải cứ đổi sang LECA hay pumice là côn trùng tự động biến mất.Nếu khoang chứa nước thiết kế sai hoặc nước bị tù đọng lâu ngày, vấn đề vẫn có thể phát sinh.
6. Tưới từ dưới lên có thể giúp bề mặt giá thể khô hơn
Một giải pháp đáng cân nhắc cho cảnh quan nội thất là hệ thống:bottom-watering – tưới từ phía dưới hoặc self-watering – bồn cây tự cấp nước.
Thay vì liên tục đổ nước trực tiếp lên mặt bồn, nước được chứa trong một khoang riêng phía dưới và đưa lên vùng rễ theo cơ chế mao dẫn hoặc hệ thống tưới được kiểm soát.Ưu điểm là có thể duy trì độ ẩm cho vùng rễ trong khi hạn chế bề mặt giá thể bị ướt liên tục.
Cornell và Oregon State University đều đề cập tưới từ dưới lên như một phương pháp có thể giúp giữ lớp mặt giá thể khô hơn và giảm điều kiện thuận lợi cho fungus gnats.Nhưng hệ thống phải có:đường tràn + thoát nước + điểm kiểm tra + khả năng vệ sinh.Một khoang nước kín không được kiểm soát lại có thể trở thành chính vấn đề mà chúng ta đang muốn loại bỏ.
7. Hồ nước trong nhà: đẹp nhưng tuyệt đối không được trở thành nước tù
Nếu thiết kế hồ cảnh quan, suối nhỏ hoặc mặt nước trong nhà, vấn đề cần quan tâm hơn cả cây trồng chính là nước đứng lâu ngày.
Muỗi cần nước cho giai đoạn ấu trùng và nhộng. CDC khuyến nghị kiểm soát các khu vực giữ nước trong và quanh nhà, đồng thời vệ sinh thường xuyên những vật chứa có nước.Vì vậy, một hồ cảnh quan trong nhà nên được thiết kế như một hệ thống kỹ thuật thực sự, gồm:
- nước được tuần hoàn;
- hạn chế các vùng nước chết;
- có bơm;
- có lọc phù hợp;
- có đường xả;
- dễ tiếp cận để vệ sinh;
- không để nước đọng trong máng hoặc hốc kỹ thuật;
- kiểm tra định kỳ.
Nếu một hồ nước chỉ được làm để “trông đẹp” nhưng không có giải pháp vận hành và bảo trì, tốt hơn không nên thiết kế ngay từ đầu.
8. Thông gió là một phần của cảnh quan, không chỉ của kiến trúc
Một mảng cây nằm trong góc kín, ít ánh sáng và gần như không có chuyển động không khí thường khó duy trì trạng thái ổn định lâu dài.Không khí lưu thông giúp:
- hỗ trợ quá trình thoát hơi nước;
- giúp giá thể và bề mặt cây khô hợp lý;
- hạn chế môi trường ẩm tù;
- giảm nguy cơ một số vấn đề nấm;
- tạo vi khí hậu dễ chịu hơn.
Nếu kiến trúc cho phép, nên tận dụng thông gió tự nhiên và thông gió chéo.Trong những khu vực kín hoặc sử dụng điều hòa thường xuyên, đôi khi cần kết hợp hệ thống thông gió cơ khí phù hợp.
Công thức thiết kế mảng xanh trong nhà bền vững
Thay vì đặt câu hỏi:Loại cây nào sống được trong nhà? nên đặt câu hỏi:Điều kiện vi khí hậu tại vị trí này phù hợp với loại cây nào? Trình tự thiết kế hợp lý nên là: Xác định ánh sáng→ xác định nhiệt độ và độ ẩm
→ kiểm tra thông gió
→ lựa chọn cây
→ thiết kế giá thể
→ thiết kế hệ tưới
→ thiết kế thoát nước
→ kiểm soát nước đọng
→ xây dựng quy trình bảo trì.
Khi làm đúng trình tự này, cảnh quan không còn là một lớp trang trí gắn thêm vào công trình mà trở thành một phần của hệ sinh thái kiến trúc.
Cây xanh trong nhà không nên là “đồ trang trí sống”
Một không gian xanh thành công không phải là nơi trồng thật nhiều cây.Đó là nơi kiến trúc tạo ra điều kiện để cây và con người cùng tồn tại ổn định.Cây phải nhận đủ ánh sáng.Rễ phải nhận đủ nước nhưng không bị úng.Giá thể phải có độ thoáng.Nước phải được kiểm soát.Không khí phải được lưu chuyển.Và toàn bộ hệ thống phải có khả năng bảo trì lâu dài.
Khi những yếu tố đó được giải quyết từ bản vẽ, việc chăm sóc cây sau này sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều.Ngược lại, nếu điều kiện sinh thái sai ngay từ đầu thì dù chọn cây đắt tiền hay thuê người chăm sóc thường xuyên, khu vườn trong nhà vẫn rất khó bền vững.
Kiến Trúc KINH BAN cho rằng thiết kế xanh không đồng nghĩa với việc đưa thật nhiều cây vào công trình.Một công trình thực sự gần gũi thiên nhiên phải giải quyết được đồng thời ánh sáng, thông gió, nhiệt, nước, vật liệu và điều kiện sinh trưởng của cây.Cây xanh khi đó không còn là một lớp trang trí, mà trở thành một thành phần được tính toán trong hệ sinh thái của ngôi nhà.
Đó cũng là hướng tiếp cận của Kiến Trúc KINH BAN đối với kiến trúc sinh khí hậu và Tropical Minimalism:ít hơn nhưng đúng hơn – tự nhiên hơn nhưng vẫn kiểm soát được – xanh nhưng phải bền vững trong quá trình sử dụng.
KIẾN TRÚC KINH BAN
Kiến tạo từ trật tự-Bền vững từ trí tuệ
Điện thoại: 0978.727.986 và 0938.863.401
Website: kientruckinhban.vn
Email: kinhban.com@gmail.com
Địa chỉ: 496 Lý Thái Tổ, phường Vườn Lài, TP.HCM
Có thể bạn quan tâm.