Tính chân thật của vật liệu. Khi kiến trúc tôn trọng bản chất của gỗ, đá và tự nhiên
Trong kiến trúc hiện đại, công nghệ có thể khiến một vật liệu mang hình ảnh của một vật liệu khác.
Gạch có thể mang vân gỗ. Tấm nhân tạo có thể mô phỏng đá. Sơn có thể tạo cảm giác như bê tông, kim loại hoặc đá cẩm thạch.
Khả năng mô phỏng ấy mở rộng đáng kể lựa chọn thiết kế. Nhưng đồng thời, nó đặt ra một câu hỏi sâu hơn:
Một không gian có cần trung thực với bản chất của vật liệu hay không?
Từ góc nhìn của Kiến Trúc KINH BAN, tính chân thật của vật liệu không có nghĩa là mọi công trình đều phải sử dụng gỗ tự nhiên, đá tự nhiên hay vật liệu thô mộc. Điều quan trọng hơn là mỗi vật liệu được sử dụng đúng với đặc tính, công năng và ngôn ngữ vốn có của nó, thay vì chỉ được dùng như một lớp hình ảnh.
Đó là điểm khác biệt giữa việc thiết kế bằng vật liệu và chỉ trang trí bằng bề mặt.
Tính chân thật của vật liệu là gì?
Có thể hiểu đơn giản, tính chân thật của vật liệu là cách thiết kế cho phép người sử dụng nhận biết và trải nghiệm tương đối đúng bản chất của vật liệu thông qua:
cấu trúc bề mặt, màu sắc, độ nhám, nhiệt độ khi chạm, phản xạ ánh sáng, âm thanh, dấu vết sử dụng và cách vật liệu thay đổi theo thời gian.
Một bề mặt gỗ vì vậy không chỉ được nhận biết bằng “vân gỗ”.
Con người còn cảm nhận nó thông qua độ cứng, nhiệt truyền qua bàn tay, độ nhám, âm thanh khi tiếp xúc và nhiều tín hiệu cảm giác khác.
Nghiên cứu về nhận thức vật liệu cho thấy thị giác và xúc giác cung cấp những loại thông tin khác nhau nhưng bổ sung cho nhau khi chúng ta đánh giá bề mặt và vật liệu. Các nghiên cứu về nhận thức độ ấm của vật liệu trong kiến trúc cũng cho thấy “ấm về thị giác” và “ấm khi chạm” không hoàn toàn giống nhau.
Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng:
Kiến trúc không chỉ được nhìn. Kiến trúc được cơ thể trải nghiệm.
Khi mắt nhìn thấy một thứ nhưng cơ thể cảm nhận một thứ khác
Một bề mặt mang hình ảnh gỗ có thể khiến mắt dự đoán một số đặc tính quen thuộc của gỗ.
Nhưng khi chạm vào, bước lên hoặc gõ vào bề mặt đó, xúc giác và thính giác có thể cung cấp thông tin hoàn toàn khác.
Các nghiên cứu về tích hợp thị giác và xúc giác cho thấy não có khả năng nhận biết sự tương đồng hoặc bất tương đồng giữa thông tin từ các giác quan; một nghiên cứu fMRI thậm chí ghi nhận phản ứng khác biệt khi thông tin về kết cấu bằng thị giác và xúc giác không phù hợp với nhau.
Tuy nhiên, cần thận trọng ở đây.
Chưa có cơ sở khoa học đủ mạnh để kết luận rằng sử dụng gạch giả gỗ hay vật liệu mô phỏng tự động gây căng thẳng hoặc làm con người mất cảm giác an toàn.
Điều có thể nói chắc chắn hơn là:
trải nghiệm vật liệu của con người mang tính đa giác quan, vì vậy kiến trúc càng quan tâm đến sự thống nhất giữa cái nhìn thấy, cái chạm vào và cái thực sự tồn tại thì trải nghiệm không gian càng có chiều sâu.
Đó cũng là lý do vật liệu thật thường tạo ra một trải nghiệm khó tái tạo chỉ bằng hình ảnh bề mặt.
Vật liệu tự nhiên và thiết kế sinh học
Thiết kế sinh học, hay Biophilic Design, không đơn giản là đưa thêm cây xanh vào công trình.
Nó đề cập rộng hơn đến việc tạo lại mối liên hệ giữa con người và tự nhiên thông qua ánh sáng, thông gió, cảnh quan, nước, hình thái tự nhiên, vật liệu và các biến đổi của môi trường.
Nhiều nghiên cứu cho thấy việc sử dụng gỗ trong không gian nội thất có thể liên quan đến những đánh giá tích cực về sự dễ chịu, thư giãn và cảm nhận môi trường. Tuy nhiên, tổng quan nghiên cứu gần đây cũng cho thấy lĩnh vực này vẫn cần những nghiên cứu dài hạn, mẫu lớn và phương pháp thống nhất hơn trước khi đưa ra các khẳng định tuyệt đối về lợi ích sinh lý.
Tương tự, các dạng hình học fractal thường gặp trong tự nhiên đã được nghiên cứu về ảnh hưởng đối với cảm nhận thẩm mỹ và tâm lý. Một số kết quả cho thấy những cấu trúc này có thể tạo ra trải nghiệm tích cực, nhưng không nên đơn giản hóa thành công thức rằng “cứ dùng vật liệu tự nhiên là giảm cortisol”.
Điều đáng quan tâm hơn trong thực hành kiến trúc là sự đa dạng không hoàn toàn lặp lại của vật liệu tự nhiên.
Hai tấm gỗ không hoàn toàn giống nhau.
Hai phiến đá không có hệ vân hoàn toàn giống nhau.
Ánh sáng buổi sáng và buổi chiều cũng tạo ra hai hình ảnh khác nhau trên cùng một bề mặt.
Chính sự biến đổi này làm cho vật liệu tham gia vào kiến trúc như một thành phần sống động thay vì chỉ là phông nền.
Patina: Khi vật liệu có khả năng kể lại thời gian
Một trong những giá trị đặc biệt của nhiều vật liệu tự nhiên là cách chúng thay đổi trong quá trình sử dụng.
Gỗ có thể thay đổi sắc độ dưới tác động của ánh sáng.
Đồng và một số kim loại có thể hình thành lớp bề mặt đặc trưng.
Đá có thể trở nên nhẵn hơn tại những khu vực thường xuyên tiếp xúc.
Những biến đổi đó thường được gọi chung bằng khái niệm patina, tức dấu vết mà thời gian, môi trường và con người để lại trên vật liệu.
Tuy nhiên, patina không đồng nghĩa với hư hỏng.
Patina là sự lão hóa có giá trị
Khi vật liệu vẫn giữ được chức năng nhưng bề mặt thay đổi một cách tự nhiên và có thể chấp nhận được về thẩm mỹ, dấu vết ấy có thể trở thành một phần của kiến trúc.
Một tay vịn gỗ được sử dụng nhiều năm có thể bóng lên tại vị trí thường xuyên được chạm.
Một bậc đá có thể mòn nhẹ theo quỹ đạo di chuyển của con người.
Những dấu vết đó khiến công trình mang ký ức.
Xuống cấp là khi vật liệu mất chức năng
Ngược lại, bong tróc, nứt, mất liên kết, thấm nước, mục hoặc suy giảm cấu trúc là vấn đề kỹ thuật cần được kiểm soát.
Vì vậy, kiến trúc tôn trọng thời gian không có nghĩa là mặc kệ vật liệu xuống cấp.
Nó có nghĩa là ngay từ khi thiết kế, kiến trúc sư phải hiểu:
vật liệu này sẽ già đi như thế nào?
Đây là một câu hỏi quan trọng nhưng thường bị bỏ qua khi lựa chọn vật liệu chỉ dựa trên hình ảnh lúc mới bàn giao.
Gỗ: Không chỉ nhìn vào vân gỗ
Gỗ là một vật liệu hút ẩm và nhả ẩm theo điều kiện môi trường.
Các nghiên cứu về khả năng “moisture buffering” cho thấy những vật liệu hút ẩm, trong đó có các vật liệu cellulose như gỗ, có khả năng làm giảm biên độ dao động độ ẩm trong không gian ở những điều kiện nhất định.
Nhưng điều này không có nghĩa rằng chỉ cần dùng nhiều gỗ là căn phòng sẽ tự động đạt “độ ẩm lý tưởng”.
Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào diện tích bề mặt, cấu tạo vật liệu, lớp hoàn thiện, thông gió, khí hậu ngoài trời, nguồn phát sinh hơi ẩm và hệ thống điều hòa.
Nghiên cứu thực tế cũng chỉ ra rằng hiệu quả điều hòa ẩm của vật liệu ở quy mô phòng khác với giá trị đo trong phòng thí nghiệm.
Đây là một chi tiết rất quan trọng đối với khí hậu nóng ẩm như Việt Nam.
Có phải gỗ luôn nên để “thở”?
Không nên hiểu theo nghĩa đơn giản rằng gỗ càng ít lớp bảo vệ càng tốt.
Lớp hoàn thiện là một phần của hệ vật liệu.
Dầu, wax, lacquer, PU hay các lớp phủ khác tạo ra mức độ bảo vệ và khả năng trao đổi hơi ẩm khác nhau. Lựa chọn phải dựa trên vị trí sử dụng, nguy cơ nước, mài mòn, yêu cầu vệ sinh và tuổi thọ.
Trong nhiều không gian nội thất, dầu hoặc lớp hoàn thiện mờ có thể giúp giữ lại cảm giác bề mặt và hệ vân rõ hơn so với một lớp phủ bóng dày.
Nhưng ở khu vực có độ ẩm cao hoặc thường xuyên tiếp xúc nước, yêu cầu bảo vệ vật liệu phải được đặt lên trước quan điểm thẩm mỹ.
Chân thật không có nghĩa là thiếu bảo vệ.
Chân thật nghĩa là bảo vệ vật liệu mà không cần biến nó thành một thứ hoàn toàn khác với bản chất ban đầu.
Đá: Không chỉ là một bề mặt trang trí
Đá tự nhiên thường được lựa chọn vì màu sắc và hệ vân.
Nhưng từ góc độ vật lý kiến trúc, đặc tính đáng chú ý hơn của đá và nhiều vật liệu khoáng nặng chính là khối lượng nhiệt – thermal mass.
Vật liệu có khối lượng nhiệt lớn có thể hấp thụ và lưu trữ nhiệt, sau đó giải phóng nhiệt theo thời gian.
Khi được thiết kế đúng cùng với hướng nắng, che nắng, thông gió và dao động nhiệt độ ngày đêm, đặc tính này có thể góp phần ổn định nhiệt độ không gian.
Nhưng thermal mass không phải lúc nào cũng có lợi.
Ở khí hậu nóng ẩm, một khối vật liệu nặng hấp thụ nhiều nhiệt nhưng không có cơ hội giải nhiệt về đêm có thể trở thành nơi tích trữ lượng nhiệt mà công trình đang cố gắng loại bỏ.
Vì vậy:
không phải cứ xây tường đá dày là kiến trúc thụ động.
Hiệu quả phải được đánh giá trong toàn bộ hệ thống vi khí hậu của công trình.
Bề mặt đá cũng là một công cụ của ánh sáng
Đá đánh bóng phản xạ ánh sáng khác với đá honed.
Đá băm, khò hoặc chẻ tự nhiên lại tạo hàng nghìn vi bề mặt có hướng khác nhau.
Khi ánh sáng tự nhiên thay đổi góc chiếu trong ngày, hệ bóng đổ nhỏ trên những bề mặt này cũng thay đổi.
Vì vậy, vật liệu có độ nhám và chiều sâu thực sự có thể tạo cho kiến trúc một đặc tính mà hình ảnh in trên một bề mặt phẳng khó tái tạo hoàn toàn:
không gian thay đổi theo ánh sáng.
Đây chính là lúc vật liệu, ánh sáng và thời gian trở thành một hệ thống thiết kế thống nhất.
Có phải vật liệu mô phỏng là “sai”?
Không.
Đây là điểm cần phân biệt rõ.
Một vật liệu nhân tạo không trở thành vật liệu xấu chỉ vì nó mô phỏng tự nhiên.
Gạch porcelain vân gỗ có thể phù hợp ở nơi cần khả năng chịu nước, vệ sinh cao hoặc ổn định kích thước.
Laminate có thể là giải pháp hợp lý trong những hạng mục cần khả năng chống trầy, đồng nhất màu sắc hoặc tối ưu chi phí.
Đá nhân tạo có những tính năng mà đá tự nhiên không phải lúc nào cũng đáp ứng.
Vấn đề không nằm ở việc vật liệu đó “thật” hay “giả”.
Vấn đề là:chúng ta có đang lựa chọn nó vì đặc tính thực sự của vật liệu, hay chỉ vì muốn nó trông giống một vật liệu khác?
Một công trình bền vững không thể được đánh giá chỉ bằng vẻ ngoài tự nhiên.
Cần xem cả nguồn nguyên liệu, năng lượng sản xuất, độ bền, khả năng sửa chữa, phát thải, khoảng cách vận chuyển, vòng đời và khả năng tái sử dụng hoặc tái chế.
Có những trường hợp vật liệu kỹ thuật được sử dụng đúng chỗ sẽ hợp lý hơn vật liệu tự nhiên.
Tính chân thật vì vậy không phải một cuộc chiến giữa “tự nhiên” và “nhân tạo”.
Đó là sự trung thực trong quyết định thiết kế.
Năm nguyên tắc để sử dụng vật liệu chân thật hơn
Thứ nhất, lựa chọn vật liệu dựa trên đặc tính vật lý trước khi lựa chọn bằng hình ảnh.
Thứ hai, để cấu tạo và bề mặt thể hiện được phần nào bản chất của vật liệu thay vì che phủ hoàn toàn bằng lớp trang trí không cần thiết.
Thứ ba, nghiên cứu cách vật liệu sẽ thay đổi sau 5 năm, 10 năm hoặc lâu hơn, không chỉ cách nó xuất hiện vào ngày bàn giao.
Thứ tư, kết hợp vật liệu với ánh sáng, nhiệt, độ ẩm và thông gió như một hệ thống, thay vì xem vật liệu là một lớp hoàn thiện độc lập.
Và cuối cùng, không thần thánh hóa vật liệu tự nhiên. Một vật liệu chỉ thực sự phù hợp khi đúng công năng, đúng khí hậu, đúng cấu tạo và đúng vòng đời.
Sự tinh tế bắt đầu khi vật liệu không cần phải đóng vai
Trong một không gian được thiết kế tốt, vật liệu không nhất thiết phải gây ấn tượng ngay lập tức.
Gỗ có thể đơn giản là gỗ.
Đá có thể được nhìn thấy với những vết vân, khe nứt tự nhiên và độ nhám vốn có.
Bê tông có thể giữ lại sắc độ và cấu trúc của chính bê tông.
Kim loại có thể thể hiện ánh sáng, độ lạnh và quá trình oxy hóa đặc trưng của nó.
Khi vật liệu không còn bị buộc phải “đóng vai” một thứ khác, kiến trúc thường trở nên tĩnh hơn, sâu hơn và có khả năng tồn tại lâu hơn về mặt thẩm mỹ.
Sự sang trọng lâu dài không nhất thiết đến từ việc làm cho vật liệu trông đắt tiền. Nó đến từ việc hiểu vật liệu đủ sâu để biết nên giữ lại điều gì và nên loại bỏ điều gì.
Kiến Trúc KINH BAN tiếp cận kiến trúc xanh từ khoa học công trình, vật liệu, vi khí hậu và trải nghiệm con người.Chúng tôi tin rằng một không gian bền vững không bắt đầu từ hình thức “trông có vẻ xanh”, mà từ những quyết định đúng về ánh sáng, thông gió, năng lượng, vật liệu và vòng đời công trình.
Triết lý của KINH BAN là kiến tạo không gian sống bằng khoa học, trách nhiệm và giá trị bền vững — nơi vật liệu được sử dụng đúng với bản chất của nó và kiến trúc phục vụ con người lâu hơn những xu hướng nhất thời.
KIẾN TRÚC KINH BAN
Kiến tạo từ trật tự-Bền vững từ trí tuệ
Điện thoại: 0978.727.986 và 0938.863.401
Website: kientruckinhban.vn
Email: kinhban.com@gmail.com
Địa chỉ: 496 Lý Thái Tổ, phường Vườn Lài, TP.HCM