Nếu bốn yếu tố này được tổ chức ngay từ mặt bằng kiến trúc, phần giữa của ngôi nhà hoàn toàn có thể trở thành một trong những không gian dễ chịu nhất thay vì trở thành một “vùng chết”.

Phối cảnh hoặc ảnh thực tế một nhà phố hẹp có khoảng thông tầng trung tâm, cầu thang kết hợp giếng trời, cây xanh và ánh sáng tự nhiên từ mái. Không gian hiện đại, vật liệu trung tính, thể hiện rõ chiều sâu của nhà ống. — giải pháp giếng trời lấy sáng và thông gió nhà ống 4x18m

1. Vì sao phần giữa nhà ống thường tối và bí?

Hãy hình dung nhà ống 4x18m như một chiếc hộp dài.Mặt tiền rộng chỉ 4m.Hai bên là tường nhà hàng xóm.Phía sau cũng gần như không có khả năng mở cửa trực tiếp ra bên ngoài.Ánh sáng và gió vì vậy chủ yếu phải đi vào từ mặt tiền và mái.Vấn đề nằm ở chỗ ánh sáng tự nhiên từ mặt tiền không thể đi sâu vô hạn vào bên trong công trình. Các phòng càng xa cửa ngoài càng phụ thuộc nhiều vào ánh sáng nhân tạo.

Thông gió cũng tương tự.Nếu không hình thành được một đường đi liên tục từ cửa lấy gió → không gian bên trong → cửa thoát gió, việc mở nhiều cửa chưa chắc đã tạo ra một ngôi nhà thông thoáng.Các hướng dẫn thiết kế thông gió tự nhiên đều nhấn mạnh rằng kích thước, vị trí cửa vào, cửa ra và khả năng lưu thông không khí giữa các phòng là những yếu tố quyết định hiệu quả của hệ thống.Do đó, với nhà ống dài 18m, chiến lược hợp lý thường không phải là cố đưa ánh sáng từ mặt tiền đi hết chiều dài ngôi nhà.Hiệu quả hơn là tạo thêm một mặt tiếp xúc với bầu trời ngay bên trong công trình.Đó chính là vai trò của giếng trời và khoảng thông tầng.

2. Giếng trời không đơn thuần là một “lỗ lấy sáng”

Trong nhà phố, giếng trời nên được hiểu như một hạ tầng vi khí hậu theo phương đứng.Nếu đặt đúng vị trí, nó có thể thực hiện đồng thời ba nhiệm vụ:Đưa ánh sáng xuống lõi nhà.Tạo đường thoát khí lên cao.Tạo khoảng thở cho những không gian nằm sâu bên trong.

Đối với nhà 4x18m, một vị trí rất đáng cân nhắc là khu vực cầu thang – phòng ăn – không gian sinh hoạt chung.Thay vì cầu thang nằm trong một hộp bê tông tối, có thể tổ chức cầu thang ôm quanh một khoảng thông tầng.Ánh sáng từ mái khi đó được đưa xuống nhiều tầng và phân phối sang các không gian xung quanh.Cầu thang từ một khu vực giao thông đơn thuần trở thành một phần của hệ thống ánh sáng và thông gió của ngôi nhà.

3. Không có công thức “giếng trời bằng 5–10% diện tích nhà” áp dụng cho mọi công trình

Đây là một điểm cần đặc biệt lưu ý.Nhiều tài liệu phổ thông thường đưa ra tỷ lệ diện tích giếng trời theo phần trăm diện tích sàn.Những tỷ lệ này có thể dùng để tham khảo ban đầu, nhưng không nên coi là công thức thiết kế.Một giếng trời 4m² có thể rất tốt với công trình này nhưng lại gây nóng hoặc thiếu sáng ở công trình khác.

Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào nhiều biến số:Chiều rộng và chiều cao giếng trời.

Số tầng nhà.

Hướng công trình.

Góc chiếu mặt trời.

Độ phản xạ của tường.

Loại kính mái.

Hệ số truyền sáng.

Khả năng che nắng.

Diện tích cửa lấy gió và cửa thoát khí.

Các nghiên cứu về ánh sáng trong công trình cũng cho thấy đặc tính cửa, kính và hình học không gian đều ảnh hưởng đến lượng và chất lượng ánh sáng đi vào bên trong.Vì vậy, với nhà ở được thiết kế kỹ, kích thước giếng trời nên được kiểm tra bằng mô hình ánh sáng và bức xạ mặt trời, thay vì chỉ lấy một tỷ lệ phần trăm cố định.

4. Giếng trời phải có “đường thở” thì mới tạo được thông gió

Một sai lầm khá phổ biến là làm giếng trời nhưng che kín toàn bộ phía trên bằng kính và không bố trí cửa thoát khí.Kết quả là ngôi nhà có ánh sáng nhưng không nhất thiết có thông gió.Thậm chí nếu kiểm soát bức xạ không tốt, khu vực này còn có thể trở thành một khối tích nhiệt.

Muốn giếng trời tham gia vào hệ thống thông gió tự nhiên, cần có:Cửa lấy gió ở vùng thấp.

Đường dẫn không khí qua không gian sử dụng.

Cửa thoát khí ở vùng cao.

Khi có chênh lệch nhiệt độ và chênh lệch cao độ phù hợp, lực nổi của không khí có thể tạo dòng chuyển động theo phương đứng – hiện tượng thường gọi là stack effect, hay hiệu ứng ống khói.Về vật lý, lực này hình thành do chênh lệch mật độ không khí; độ cao giữa cửa vào và cửa ra cùng chênh lệch nhiệt độ là những yếu tố ảnh hưởng đến lực nổi.

Tuy nhiên, có một chi tiết rất quan trọng đối với khí hậu nóng ẩm như Việt Nam:Không nên kỳ vọng hiệu ứng ống khói lúc nào cũng đủ mạnh để “bơm gió 24/7”.

Trong nhiều điều kiện mùa nóng, gió tự nhiên và chênh lệch áp suất giữa các mặt công trình có thể quan trọng hơn lực nổi nhiệt. WBDG cũng lưu ý thông gió bằng stack effect có những giới hạn đáng kể trong mùa nóng và khí hậu ẩm.

Do đó, thiết kế tốt phải kết hợp gió + chênh áp + đối lưu nhiệt, chứ không phụ thuộc vào một cơ chế duy nhất.

Sơ đồ mặt cắt dọc nhà 4x18m thể hiện mũi tên luồng gió: không khí đi vào từ mặt tiền, di chuyển qua phòng khách – phòng ăn – cầu thang và thoát lên cửa mái giếng trời. — nguyên lý thông gió tự nhiên cho nhà ống

5. Muốn giữa nhà thông thoáng phải tạo thành một “mạch gió”

Hãy hình dung luồng không khí giống như dòng nước.Có đầu vào nhưng không có đầu ra thì dòng chảy sẽ yếu.Có đầu ra nhưng đường đi bị tường, cửa hoặc phòng kín chặn lại thì không khí cũng khó lưu chuyển.Vì vậy, mặt bằng tầng trệt của nhà ống nên được tổ chức sao cho khí có thể đi từ mặt tiền vào sâu trong công trình.

Một chuỗi không gian có thể là:Mặt tiền → phòng khách → cầu thang/thông tầng → phòng ăn → khu vực cuối nhà → thoát lên mái.

Các cửa không nhất thiết phải nằm thẳng hàng.Thậm chí trong nhiều trường hợp, cửa lấy gió và cửa thoát bố trí lệch nhau giúp luồng khí quét qua diện tích phòng tốt hơn. Hướng dẫn thiết kế thông gió tự nhiên của WBDG cũng đề cập việc bố trí các cửa đối diện nhưng lệch vị trí để tăng sự trộn không khí trong phòng.

6. Mặt bằng mở giúp nhà “thở”, nhưng không có nghĩa là bỏ hết tường

Không gian mở là một công cụ, không phải mục tiêu.Phòng khách, cầu thang và phòng ăn có thể liên kết tương đối liên tục để duy trì đường lưu thông không khí.

Nhưng những khu vực như:Phòng ngủ.

Nhà vệ sinh.

Bếp.

Kho.

Vẫn cần xử lý riêng về âm thanh, mùi, độ ẩm và riêng tư.Đặc biệt bếp và nhà vệ sinh không nên chỉ dựa vào giếng trời chung để giải quyết khí thải.Hệ hút mùi bếp và quạt hút khu vực ẩm vẫn rất cần thiết.

Bộ Năng lượng Hoa Kỳ cũng phân biệt rõ thông gió tự nhiên, thông gió cục bộ và thông gió toàn nhà; quạt hút cục bộ ở bếp và phòng vệ sinh là công cụ quan trọng để loại bỏ hơi ẩm và chất ô nhiễm ngay tại nguồn.Đây là nguyên tắc rất quan trọng:Thông gió tự nhiên không thay thế hoàn toàn thông gió cơ khí. Hai hệ thống nên hỗ trợ nhau.

7. Giếng trời lấy sáng tốt nhưng phải kiểm soát nhiệt

Một mái kính trong suốt hoàn toàn chưa chắc là giải pháp tốt.Trong khí hậu nhiệt đới, vấn đề không phải lấy được càng nhiều nắng càng tốt.Mục tiêu đúng phải là:Lấy đủ ánh sáng nhưng hạn chế bức xạ nhiệt không cần thiết.

Do đó mái giếng trời có thể cần kết hợp:Kính có thông số kiểm soát năng lượng phù hợp.

Hệ lam che nắng.

Mái che có khoảng thông gió.

Rèm hoặc hệ che nắng điều chỉnh được.

Cửa mở thoát khí phía trên.

Tùy hướng nắng và vị trí công trình, giải pháp sẽ khác nhau.Kính Low-E có thể là một thành phần của giải pháp, nhưng không nên mặc định rằng chỉ cần dùng Low-E là giải quyết được bài toán nhiệt.Loại kính, hệ số SHGC, tỷ lệ truyền sáng, diện tích mái và hệ che nắng phải được xem xét như một hệ thống.

8. Ánh sáng tự nhiên không chỉ giúp tiết kiệm điện

Một không gian có ánh sáng ban ngày tốt còn mang lại giá trị vượt ra ngoài câu chuyện tiền điện.Ánh sáng là một trong những tín hiệu quan trọng đối với hệ nhịp sinh học của cơ thể.

Các nghiên cứu hiện nay cho thấy môi trường ánh sáng trong công trình có liên quan đến nhịp sinh học, sự tỉnh táo, giấc ngủ và trạng thái tâm lý. Tuy vậy, khoa học trong lĩnh vực này vẫn đang phát triển và không nên biến những mối liên hệ đó thành các tuyên bố chữa bệnh đơn giản.

Vì vậy, một ngôi nhà tốt không chỉ cần “đủ lux để nhìn thấy”.Nó cần tạo được sự biến đổi ánh sáng tự nhiên theo thời gian trong ngày.

Buổi sáng khác buổi trưa.

Buổi chiều khác buổi tối.

Chính những biến đổi ấy khiến con người vẫn cảm nhận được thời gian và thiên nhiên ngay cả khi sống giữa đô thị dày đặc.

Sơ đồ so sánh hai trường hợp. Bên trái là mái kính kín hoàn toàn gây tích nhiệt; bên phải là mái lấy sáng có lam che nắng và cửa thoát khí phía trên. — thiết kế mái giếng trời chống nóng nhà phố

9. Cây xanh nên có trong lõi nhà, nhưng đừng biến cây thành “máy lọc không khí”

Một khoảng xanh ở chân giếng trời có thể rất giá trị.

Cây xanh tạo điểm nhìn.

Làm mềm khối bê tông.

Tăng cảm giác kết nối với thiên nhiên.

Tạo bóng đổ và trải nghiệm không gian dễ chịu hơn.

Một số hệ cây và đất trồng cũng ảnh hưởng đến độ ẩm vi mô quanh khu vực trồng.

Nhưng có một quan niệm cần điều chỉnh.Một vài chậu cây trong nhà không thể thay thế hệ thống thông gió.

EPA lưu ý rằng các thí nghiệm cho thấy cây có thể hấp thụ một số chất ô nhiễm thường được thực hiện trong buồng kín; trong điều kiện nhà ở thực tế, khả năng kiểm soát ô nhiễm của một lượng cây hợp lý nhỏ hơn rất nhiều so với tác động của thông gió và trao đổi không khí.

Thậm chí đất trồng thường xuyên quá ẩm có thể trở thành môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển.Vì vậy, hãy sử dụng cây vì giá trị sinh thái, thị giác và tâm lý, không nên quảng cáo nó như thiết bị lọc không khí.

10. Với nhà 4x18m, một cấu trúc mặt bằng đáng cân nhắc

Không có một mặt bằng duy nhất đúng cho mọi khu đất.

Nhưng về nguyên lý, một ngôi nhà 4x18m có thể được tổ chức thành ba lớp:Lớp 1 – phía trước

Khoảng lùi hoặc vùng đệm mặt tiền.

Phòng khách.

Hệ cửa có khả năng lấy gió nhưng vẫn kiểm soát mưa, nắng và an ninh.

Lớp 2 – lõi trung tâm

Cầu thang.

Giếng trời.

Khoảng thông tầng.

Phòng ăn hoặc không gian sinh hoạt chung.

Khoảng xanh.

Đây chính là “lá phổi không gian” của ngôi nhà.

Lớp 3 – phía sau

Bếp.

Không gian phụ trợ.

Khoảng thoáng cuối nhà nếu điều kiện khu đất cho phép.

Nếu sau nhà hoàn toàn bị bịt kín, hệ thông tầng trung tâm càng cần được nghiên cứu kỹ.

11. Một giếng trời tốt phải giải quyết đồng thời 7 câu hỏi

Trước khi quyết định hình dạng và kích thước giếng trời, nên trả lời:

Ánh sáng chiếu xuống vị trí nào trong ngày?
Mùa nóng có bị bức xạ trực tiếp quá mức hay không?
Không khí tươi được lấy từ đâu?
Không khí thoát ra vị trí nào?
Khi mưa lớn có nguy cơ nước tạt hay không?
Âm thanh giữa các tầng có truyền qua khoảng thông tầng quá nhiều hay không?
Khi sử dụng điều hòa, khoảng thông tầng có làm tăng tải lạnh hay không?

Nếu chưa trả lời được các câu hỏi này thì giếng trời mới chỉ là một hình thức kiến trúc.Chưa thể gọi là giải pháp vi khí hậu.

12. Giải pháp đúng không phải “làm nhà thật thoáng”, mà là làm nhà có thể điều tiết

Đây là điểm rất quan trọng trong kiến trúc khí hậu nhiệt đới.Một ngôi nhà không thể mở hoàn toàn 365 ngày mỗi năm.

Có ngày gió tốt.

Có ngày nóng ẩm.

Có lúc bụi mịn hoặc ô nhiễm bên ngoài cao.

Có những buổi chiều mưa tạt mạnh.

Có những thời điểm gia đình phải sử dụng điều hòa.

Ngay cả hướng dẫn về thông gió tự nhiên của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ cũng lưu ý rằng không nên sử dụng thông gió tự nhiên khi chất lượng không khí ngoài trời kém.

Do đó, mô hình tốt hơn là một ngôi nhà có khả năng chuyển trạng thái:Khi thời tiết tốt: mở cửa và thông gió tự nhiên.

Khi nắng mạnh: hệ che nắng hoạt động.Khi mưa: cửa mái vẫn duy trì đường thoát khí nhưng chống nước.Khi chất lượng không khí ngoài trời thấp: đóng hệ tự nhiên và chuyển sang thông gió cơ khí có kiểm soát nếu được trang bị.Khi sử dụng điều hòa: các vùng cần làm lạnh được phân khu hợp lý.Đó mới là kiến trúc thích nghi.

Vậy có thể giải quyết triệt để tình trạng tối và bí của nhà ống 4x18m không?

Có thể cải thiện rất mạnh, nhưng không nên hứa rằng chỉ cần một giếng trời là “giải quyết triệt để”.Giải pháp đúng là một hệ thống vi khí hậu hoàn chỉnh gồm:Giếng trời và khoảng thông tầng.

Đường lấy gió.

Đường thoát khí.

Thông gió chéo khi điều kiện mặt bằng cho phép.

Che nắng.

Kiểm soát bức xạ mái.

Mặt bằng hạn chế cản trở luồng khí.

Thông gió cơ khí cục bộ cho bếp và WC.

Kiểm soát vật liệu và nguồn phát thải trong nhà.

Và khi cần thiết, mô phỏng ánh sáng, nhiệt và luồng khí trước khi xây dựng.

thiết kế mái giếng trời chống nóng nhà phố

Khi những yếu tố này được thiết kế từ đầu, một ngôi nhà chỉ rộng 4m vẫn có thể có những không gian sâu bên trong sáng, thoáng và giàu cảm giác kết nối với tự nhiên.Điều quan trọng không phải là đưa thật nhiều nắng và gió vào nhà.Mà là đưa đúng lượng ánh sáng, đúng luồng không khí và đúng thời điểm con người cần chúng.Đó cũng là cách Kiến Trúc KINH BAN https://kientruckinhban.vn/thu-vien/cau-hoi-thuong-gap tiếp cận kiến trúc xanh: không xem “xanh” như một hình thức trang trí, mà bắt đầu từ khoa học vi khí hậu, ánh sáng, vật liệu và nhu cầu sinh học của con người để tạo nên những không gian sống bền vững hơn theo thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ống 4x18m có nhất thiết phải làm giếng trời không?

Không tuyệt đối. Nhưng khi hai bên và phía sau đều bị bịt kín, khoảng mở hướng lên mái thường là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để đưa ánh sáng và hỗ trợ thông gió vào lõi nhà.

Giếng trời nên đặt giữa nhà hay cuối nhà?

Tùy mặt bằng. Với nhà dài, đặt giếng trời ở vùng lõi thường giúp giải quyết khu vực thiếu sáng hiệu quả hơn. Một số công trình có thể cần hai khoảng mở nhỏ thay vì một khoảng mở lớn.

Có nên làm mái kính kín toàn bộ giếng trời?

Không nên mặc định như vậy. Mái cần được thiết kế đồng thời cho lấy sáng, chống mưa, kiểm soát nhiệt và thoát khí.

Trồng nhiều cây dưới giếng trời có làm sạch không khí không?

Cây mang lại giá trị sinh thái và tâm lý đáng kể, nhưng không nên xem cây trồng chậu là giải pháp thay thế thông gió.

Nhà có giếng trời rồi có cần quạt hút không?

Có thể vẫn cần. Đặc biệt bếp, WC và những khu vực phát sinh độ ẩm hoặc mùi nên có hệ hút cục bộ phù hợp.

KIẾN TRÚC KINH BAN
Kiến tạo từ trật tự-Bền vững từ trí tuệ
Điện thoại: 0978.727.986 và 0938.863.401
Website: kientruckinhban.vn
Email: kinhban.com@gmail.com
Địa chỉ: 496 Lý Thái Tổ, phường Vườn Lài, TP.HCM