Khi nhắc đến kiến trúc tối giản, nhiều người thường hình dung một căn nhà có tường trắng, đường nét vuông vức, ít đồ nội thất và gần như không có trang trí.

Đó mới chỉ là biểu hiện bên ngoài.

Tối giản không phải công thức “bớt đồ là đẹp”, cũng không phải một phong cách xuất hiện đột ngột trong thời đại hiện đại. Nó được hình thành từ nhiều dòng tư tưởng, kỹ thuật và nghệ thuật khác nhau: mỹ học tiết chế của Nhật Bản, cuộc cải cách thiết kế công nghiệp ở châu Âu, chủ nghĩa hiện đại trong kiến trúc và phong trào nghệ thuật Minimalism tại Hoa Kỳ trong thập niên 1960.

Vì vậy, sẽ thiếu chính xác nếu mô tả lịch sử tối giản như một đường thẳng đơn giản từ Thiền Tông đến Bauhaus rồi đến Minimalism.

Hai truyền thống Đông và Tây không phát triển theo cùng một hệ tư tưởng. Tuy nhiên, khi nhìn từ kiến trúc đương đại, chúng gặp nhau tại một số nguyên tắc quan trọng:

Loại bỏ yếu tố không cần thiết.
Tôn trọng vật liệu và kết cấu.
Làm rõ chức năng của không gian.
Sử dụng ánh sáng như một thành phần kiến trúc.
Dành khoảng trống cho con người, chuyển động và thiên nhiên.

Đó chính là nền tảng để kiến trúc tối giản hiện đại hình thành.

1. Trước Khi Có Minimalism. Tinh Thần Tiết Chế Trong Kiến Trúc Nhật Bản

Thiền Tông được truyền bá và phát triển mạnh tại Nhật Bản từ khoảng cuối thế kỷ XII đến thế kỷ XIII. Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ kiến trúc truyền thống Nhật Bản với Thiền Tông hoặc cho rằng mọi nguyên tắc tối giản của Nhật đều bắt nguồn trực tiếp từ Zen.

Không gian Nhật Bản là kết quả của nhiều yếu tố giao thoa:

Tín ngưỡng Thần đạo.
Phật giáo và Thiền Tông.
Nghi lễ trà đạo.
Điều kiện khí hậu.
Kết cấu nhà gỗ.
Tập quán sinh hoạt trên chiếu tatami.
Quan hệ giữa con người với cảnh quan và mùa.

Thiền Tông có ảnh hưởng quan trọng đến mỹ học của sự tĩnh tại, tiết chế và quan sát thực tại. Nhưng giá trị của kiến trúc Nhật Bản không chỉ nằm ở việc “ít đồ”, mà nằm ở cách tổ chức sự chuyển tiếp giữa sáng và tối, đặc và rỗng, trong và ngoài, con người và thiên nhiên.

Khoảng trống không phải phần thừa

Trong mỹ học Nhật Bản, khái niệm Ma thường được hiểu là khoảng cách, khoảng ngắt hoặc trường không-thời gian giữa các sự vật.

Ma không đơn giản là một bề mặt trống.

Nó có thể là:

Khoảng lùi giữa hai gian phòng.
Khoảng ngừng giữa hai chuyển động.
Phần tường để trống cạnh một tác phẩm.
Khoảng sân nằm giữa công trình và khu vườn.
Khoảng yên lặng giúp âm thanh có ý nghĩa.
Khoảng chuyển tiếp giúp con người nhận biết sự thay đổi của không gian.

Giá trị của Ma không nằm ở sự vắng mặt tuyệt đối, mà ở mối quan hệ được tạo ra giữa các yếu tố hiện diện.

Một bình gốm chỉ trở thành điểm nhấn khi xung quanh nó có đủ khoảng nghỉ. Một ô cửa chỉ phát huy sức mạnh khi ánh sáng đi qua và được đặt trong một bề mặt có trật tự. Một khu vườn nhỏ chỉ có chiều sâu khi kiến trúc không chiếm lĩnh toàn bộ tầm nhìn.

Theo cách đó, khoảng trống không phải phần diện tích chưa được thiết kế. Khoảng trống chính là một phần của thiết kế.

Wabi-Sabi và vẻ đẹp của quá trình tự nhiên

Wabi-Sabi thường được diễn giải là mỹ học chấp nhận sự không hoàn hảo, tính vô thường và dấu vết của thời gian.

Tinh thần này hiện diện rõ trong văn hóa trà đạo và nghệ thuật Nhật Bản, đặc biệt qua những đồ vật có bề mặt không hoàn toàn đồng nhất, màu sắc tiết chế và hình thức không phô trương. Các không gian trà đạo ở Kyoto cũng cho thấy mối liên hệ giữa Wabi-Sabi, vật liệu tự nhiên và nghi thức thưởng trà.

Trong kiến trúc, Wabi-Sabi không có nghĩa là thi công cẩu thả hoặc cố tình tạo ra sự cũ kỹ.

Tinh thần phù hợp hơn là:

Không che giấu hoàn toàn bản chất vật liệu.
Chấp nhận biến đổi tự nhiên có kiểm soát.
Hạn chế trang trí giả tạo.
Đánh giá vẻ đẹp qua tỷ lệ, xúc giác và thời gian sử dụng.
Tôn trọng sự không đồng nhất vốn có của gỗ, đá, đất và kim loại.

Một tấm gỗ không trở nên đẹp chỉ vì nó thô. Nó đẹp khi vân, màu, kích thước, vị trí sử dụng và cách hoàn thiện cùng tạo thành một tổng thể có trật tự.

Ranh giới mềm giữa bên trong và bên ngoài

Nhà truyền thống Nhật Bản thường sử dụng hệ cửa trượt, hiên nhà, hành lang chuyển tiếp và các lớp không gian linh hoạt. Vách shoji có khả năng khuếch tán ánh sáng thay vì chỉ đóng vai trò phân chia cứng.

Kiến trúc vì vậy không cắt đứt hoàn toàn con người khỏi môi trường bên ngoài.

Ánh sáng, bóng cây, gió, nhiệt độ và sự thay đổi của mùa được cảm nhận qua nhiều lớp không gian. Điều này tạo nên một hình thức tối giản giàu trải nghiệm, rất khác với căn phòng trắng lạnh lẽo thường được gắn nhãn “minimalist” ngày nay.

2. Tối Giản Phương Đông Không Đồng Nghĩa Với Nhà Trống

Đây là một điểm cần làm rõ.

Không gian Nhật Bản truyền thống có thể trông ít đồ trong một thời điểm, nhưng tính tối giản đó phần nào đến từ hệ thống tổ chức linh hoạt:

Đồ dùng được cất trong tủ.
Một phòng có thể thay đổi công năng.
Đồ nội thất thấp giúp mở rộng trường nhìn.
Vách trượt cho phép đóng hoặc mở không gian.
Tatami tạo ra mô-đun tỷ lệ cho bố cục.

Vì vậy, sự tối giản không chỉ đến từ hành vi loại bỏ.

Nó đến từ khả năng tổ chức, cất giữ, biến đổi và tái lập trật tự.

Đây là bài học rất quan trọng đối với nhà ở hiện đại. Một gia đình có nhiều nhu cầu vẫn có thể sống trong không gian rõ ràng nếu kiến trúc dự liệu đủ khả năng lưu trữ và chuyển đổi.

Ngược lại, một căn nhà ít đồ nhưng không có hệ thống sử dụng hợp lý vẫn chưa phải kiến trúc tối giản.

3. Phương Tây Trước Bauhaus. Công Nghiệp Hóa Và Khủng Hoảng Của Trang Trí

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, châu Âu trải qua quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng.

Sản xuất hàng loạt làm thay đổi vật liệu, kỹ thuật xây dựng và đời sống đô thị. Thép, kính, bê tông cùng những phương pháp chế tạo công nghiệp mở ra khả năng tạo nên các loại công trình hoàn toàn mới.

Trong bối cảnh đó, giới kiến trúc và thiết kế bắt đầu đặt câu hỏi:

Kiến trúc mới có cần tiếp tục sao chép hình thức lịch sử?
Đồ dùng công nghiệp có nên giả dạng sản phẩm thủ công?
Trang trí có còn phù hợp khi vật liệu và phương pháp sản xuất đã thay đổi?
Thiết kế nên phục vụ tầng lớp giàu có hay đời sống đại chúng?

Những câu hỏi này tạo tiền đề cho kiến trúc hiện đại và Bauhaus.

“Form follows function” không phải tuyên ngôn của Bauhaus

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Walter Gropius hoặc Bauhaus đã sáng tạo ra câu nói “Form follows function” – hình thức đi theo công năng.

Thực tế, mệnh đề này gắn với kiến trúc sư người Mỹ Louis Sullivan và bài luận về nhà cao tầng của ông từ năm 1896, trước khi Bauhaus được thành lập hơn hai thập niên. Bauhaus kế thừa và phát triển tinh thần thiết kế hướng đến công năng, nhưng không phải nguồn gốc của câu nói đó.

Việc xác định đúng nguồn gốc không chỉ là chuyện lịch sử.

Nó cho thấy tư tưởng chức năng trong kiến trúc hiện đại không thuộc riêng một trường phái. Đó là kết quả của một cuộc chuyển biến rộng lớn trong tư duy thiết kế.

4. Bauhaus Cuộc Cải Cách Thiết Kế Của Thế Kỷ XX

Bauhaus được Walter Gropius thành lập tại Weimar, Đức, vào năm 1919. Trường hoạt động đến năm 1933 và trải qua các giai đoạn tại Weimar, Dessau và Berlin.

Bauhaus không đơn thuần là một “phong cách trang trí ít chi tiết”.

Đó là một chương trình giáo dục và cải cách thiết kế, tìm cách kết nối:

Nghệ thuật.
Thủ công.
Kiến trúc.
Công nghiệp.
Vật liệu.
Kỹ thuật sản xuất.
Nhu cầu xã hội.

Chương trình giảng dạy của Bauhaus được tổ chức thông qua các khóa cơ sở và xưởng thực hành. Kiến trúc được đặt ở vị trí trung tâm trong mô hình đào tạo của Gropius, dù trường chỉ thiết lập chương trình kiến trúc chính quy từ năm 1927.

Bauhaus không chỉ theo đuổi vẻ đẹp hình học

Những công trình và sản phẩm Bauhaus thường được nhận biết qua:

Hình học rõ ràng.
Mặt bằng hợp lý.
Trang trí tiết chế.
Kính, thép và bê tông.
Khả năng sản xuất công nghiệp.
Tổ chức công năng mạch lạc.

Tuy nhiên, bản chất của Bauhaus rộng hơn hình thức.

Trường muốn tìm ra phương pháp thiết kế phù hợp với xã hội công nghiệp mới, trong đó sản phẩm phải có khả năng sản xuất, sử dụng và tiếp cận trên quy mô rộng.

UNESCO đánh giá các công trình Bauhaus tại Weimar, Dessau và Bernau là những đại diện nền tảng của Chủ nghĩa Hiện đại cổ điển. Các công trình này phản ánh tư tưởng cải cách kiến trúc, phương pháp thiết kế dựa trên cơ sở khoa học, tính kinh tế và mục tiêu xã hội.

Loại bỏ trang trí nhưng không loại bỏ nghệ thuật

Bauhaus thường bị hiểu nhầm là trường phái chống lại mọi hình thức trang trí.

Điều chính xác hơn là Bauhaus phản đối việc gắn trang trí lên sản phẩm hoặc công trình mà không liên quan đến cấu tạo, vật liệu hay công năng.

Vẻ đẹp cần được hình thành từ:

Tỷ lệ.
Kết cấu.
Mô-đun.
Nhịp điệu.
Màu sắc.
Chất liệu.
Ánh sáng.
Quan hệ giữa các bộ phận.

Nói cách khác, Bauhaus không muốn xóa bỏ thẩm mỹ. Bauhaus muốn tái định nghĩa thẩm mỹ trên nền tảng của thời đại công nghiệp.

Mặt bằng mở và vật liệu hiện đại

Công nghệ khung thép và bê tông cốt thép giúp tường không còn phải đảm nhận toàn bộ vai trò chịu lực như trước.

Điều này tạo điều kiện cho:

Mặt bằng linh hoạt hơn.
Cửa kính lớn hơn.
Không gian làm việc mở.
Mặt đứng thể hiện rõ kết cấu.
Ánh sáng tự nhiên đi sâu hơn vào công trình.

Nhưng cần lưu ý: mặt bằng mở không mặc nhiên tốt hơn mặt bằng chia phòng.

Hiệu quả của nó phụ thuộc vào:

Nhu cầu riêng tư.
Kiểm soát âm thanh.
Điều hòa không khí.
Hướng nắng.
Mật độ sử dụng.
Khả năng thay đổi công năng.

Tư tưởng Bauhaus có giá trị khi được chuyển hóa thành giải pháp phù hợp, không phải khi được sao chép như một hình ảnh thời trang.

5. Mies Van Der Rohe Và Tinh Thần “Less Is More”

Ludwig Mies van der Rohe là giám đốc cuối cùng của Bauhaus và là một trong những kiến trúc sư có ảnh hưởng sâu rộng đối với kiến trúc hiện đại.

Câu nói “Less is more” thường được gắn với Mies và trở thành cách diễn đạt cô đọng cho tinh thần tiết chế trong kiến trúc.

Tuy nhiên, “ít hơn” trong tư tưởng của Mies không đồng nghĩa với làm ít việc hơn.

Một công trình có vẻ đơn giản thường đòi hỏi mức độ kiểm soát rất cao đối với:

Chi tiết liên kết.
Tỷ lệ cấu kiện.
Sai số thi công.
Bề mặt vật liệu.
Hệ thống kỹ thuật.
Giao điểm giữa sàn, tường và trần.
Cách ánh sáng tiếp xúc với kiến trúc.

Khi không còn nhiều lớp trang trí để che giấu, từng đường nối đều trở nên quan trọng.

Vì vậy, tối giản chân chính không phải con đường rẻ hơn hay dễ hơn. Nó thường là quá trình giảm hình thức nhưng tăng yêu cầu về độ chính xác.

6. Minimalism Thập Niên 1960. Một Phong Trào Nghệ Thuật Trước Khi Thành Phong Cách Sống

Minimalism được xác lập rõ như một phong trào nghệ thuật chủ yếu tại Hoa Kỳ trong thập niên 1960.

Theo Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York, phong trào này sử dụng những hình thức hình học đơn giản, hạn chế nội dung mô tả và thường dựa trên vật liệu, công nghệ cùng quy trình sản xuất công nghiệp.

Các nghệ sĩ Minimalist không chỉ muốn tạo ra tác phẩm “đẹp và ít chi tiết”.

Họ đặt lại câu hỏi về:

Vai trò của bàn tay nghệ sĩ.
Quan hệ giữa tác phẩm và không gian trưng bày.
Tính lặp lại.
Sản xuất công nghiệp.
Hình khối nguyên bản.
Trải nghiệm vật lý của người xem.

Nhiều nghệ sĩ sử dụng vật liệu có sẵn trong công nghiệp và giao bản vẽ kỹ thuật cho đơn vị gia công, thay vì trực tiếp chế tác toàn bộ tác phẩm.

Minimalism không chỉ bắt nguồn từ Zen và Bauhaus

Mặc dù kiến trúc tối giản hiện đại thường được diễn giải như sự gặp gỡ giữa Zen và Bauhaus, lịch sử thực tế phức tạp hơn.

Minimalism nghệ thuật còn chịu ảnh hưởng của:

Trừu tượng hình học.
Chủ nghĩa Kiến tạo Nga.
Suprematism.
Nghệ thuật Conceptual.
Công nghiệp hóa.
Phản ứng đối với Abstract Expressionism.

MoMA ghi nhận Suprematism và Constructivism là những nền tảng quan trọng của trừu tượng hình học, tiếp tục ảnh hưởng đến Minimalism trong thế kỷ XX.

Do đó, không nên viết rằng Minimalism chỉ là “phép cộng giữa Zen và Bauhaus”.

Cách hiểu phù hợp hơn là: kiến trúc tối giản đương đại đã chọn lọc nhiều giá trị từ cả mỹ học phương Đông lẫn chủ nghĩa hiện đại phương Tây.

7. Điểm Gặp Gỡ Giữa Zen, Bauhaus Và Minimalism Hiện Đại

Ba dòng tư tưởng này có nguồn gốc khác nhau, nhưng có thể gặp nhau trong thực hành kiến trúc ở một số điểm.

Tiết chế nhưng không nghèo nàn

Zen hướng đến việc loại bỏ xao động để nhận biết sâu hơn thực tại.

Bauhaus loại bỏ hình thức không phục vụ cấu tạo, sử dụng hoặc sản xuất.

Minimalism giảm ngôn ngữ tạo hình để làm rõ vật liệu, không gian và trải nghiệm.

Điểm chung không phải là “càng ít càng tốt”.

Điểm chung là chỉ giữ lại những yếu tố có lý do tồn tại.

Vật liệu được nhìn nhận như chính nó

Gỗ không cần giả thành đá.

Bê tông không nhất thiết phải che phủ bằng một bề mặt mô phỏng.

Thép, kính, đá và đất có thể được biểu đạt thông qua đặc tính thực của chúng.

Tuy nhiên, việc để vật liệu “nguyên bản” không miễn trừ yêu cầu kỹ thuật. Mọi vật liệu vẫn cần được đánh giá về:

Độ bền.
Phát thải.
Khả năng vệ sinh.
Khả năng chống ẩm.
Hiệu quả âm học.
Điều kiện bảo trì.
Mức độ phù hợp với khí hậu và vị trí sử dụng.

Ánh sáng trở thành một thành phần kiến trúc

Cả kiến trúc Nhật Bản và kiến trúc hiện đại đều khai thác ánh sáng để tạo chiều sâu, phân vùng và thay đổi cảm nhận về vật liệu.

Minimalism hiện đại tiếp tục phát triển nguyên tắc này.

Thay vì trang trí thêm vào bề mặt, kiến trúc sử dụng:

Bóng đổ.
Ánh sáng khuếch tán.
Độ sâu của ô cửa.
Nhịp cấu kiện.
Sự thay đổi ánh sáng theo thời gian.

Khi đó, công trình không hoàn toàn tĩnh. Nó biến đổi cùng ngày, mùa và thời tiết.

Khoảng trống có chức năng

Khoảng trống giúp:

Tạo lối đi.
Phân cấp điểm nhìn.
Đưa ánh sáng sâu vào nhà.
Hình thành vùng chuyển tiếp.
Tạo điều kiện thay đổi công năng.
Làm rõ một vật thể hoặc vật liệu chủ đạo.
Giảm cạnh tranh giữa các tín hiệu thị giác.

Đây là nơi khái niệm Ma của Nhật Bản có thể đối thoại với tư duy mặt bằng hiện đại, dù hai bên không đồng nhất về nguồn gốc triết học.

8. Tối Giản Hiện Đại Không Nên Trở Thành Một Công Thức Thị Giác

Ngày nay, Minimalism thường bị rút gọn thành một bộ nhận diện:

Tường trắng.
Sàn màu trung tính.
Đồ nội thất vuông.
Đèn hắt khe.
Tủ không tay nắm.
Ít vật dụng xuất hiện trong ảnh.

Công thức này có thể tạo ra hình ảnh đẹp, nhưng chưa chắc tạo nên một công trình tốt.

Một căn nhà trắng và trống vẫn có thể:

Nóng do dùng quá nhiều kính.
Chói do thiếu giải pháp che nắng.
Vang âm do bề mặt quá cứng.
Bí khí do bố trí sai cửa.
Thiếu lưu trữ.
Khó bảo trì.
Không phù hợp với thói quen gia đình.
Tiêu tốn nhiều năng lượng để duy trì hình ảnh hoàn hảo.

Tối giản nếu chỉ phục vụ nhiếp ảnh sẽ trở thành hình thức.

Tối giản trong kiến trúc phải phục vụ đời sống.

9. Từ “Ít Đồ” Đến “Ít Tải Nhận Thức”

Giá trị đương đại của tối giản không chỉ nằm ở hình thức mà còn nằm ở cách môi trường hỗ trợ con người sử dụng không gian.

Một căn phòng có quá nhiều vật thể, màu sắc, hoa văn và nguồn sáng cạnh tranh có thể khiến người dùng khó xác định điều gì quan trọng.

Tối giản có kiểm soát giúp:

Làm rõ vùng chức năng.
Giảm nhiễu thị giác.
Tổ chức hệ thống lưu trữ.
Hạn chế những quyết định vi mô.
Tăng khả năng dự đoán khi sử dụng.
Giúp người dùng dễ tìm kiếm và hoàn trả đồ vật.

Tuy nhiên, không nên biến điều này thành tuyên bố rằng kiến trúc tối giản có thể “chữa lành hệ thần kinh”.

Bằng chứng phù hợp hơn cho phép nói rằng một môi trường có trật tự, mức kích thích hợp lý và khả năng kiểm soát tốt có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự tập trung và cảm nhận dễ chịu.

Đó là tác động hỗ trợ, không phải một liệu pháp y khoa.

10. Quan Điểm KIẾN TRÚC KINH BAN: Tối Giản Là Khoa Học Tổ Chức Không Gian

KINH BAN không xem Minimalism là cuộc thi xem ai sử dụng ít đồ hơn.

Tối giản là phương pháp tổ chức nhằm đạt được ba mục tiêu:

Giảm yếu tố gây nhiễu.
Tăng hiệu quả sử dụng.
Dành nguồn lực cho những giá trị quan trọng hơn.

Trong kiến trúc xanh, tư duy này cần được chuyển hóa thành các giải pháp cụ thể.

11. Tối Giản Để Tổ Chức Vi Khí Hậu, Không Phải Chỉ Để Tạo Hình

Việc giảm vách ngăn có thể tạo điều kiện cho không khí lưu chuyển, nhưng không phải cứ mở rộng mặt bằng là tự động có thông gió tốt.

Thông gió tự nhiên phụ thuộc vào:

Hướng gió chủ đạo.
Vị trí cửa đón và cửa thoát.
Chênh lệch áp suất.
Khoảng cách giữa các cửa.
Chiều sâu mặt bằng.
Vật cản bên ngoài.
Nhiệt độ trong và ngoài nhà.
Nhu cầu riêng tư và âm học.

Vì vậy, KINH BAN không áp dụng “mặt bằng mở” như một khẩu hiệu.

Chúng tôi xem khoảng trống là một phần của hệ thống vi khí hậu, cần được tính toán cùng:

Giếng trời.
Sân trong.
Khoảng lùi.
Hành lang.
Lam che nắng.
Mái hiên.
Hệ cửa.
Trục thông gió.

Một không gian mở nhưng không kiểm soát nắng và nhiệt có thể làm tăng tải điều hòa. Ngược lại, một không gian được chia lớp hợp lý vẫn có thể thông thoáng và tiết kiệm năng lượng.

12. Vật Liệu Nguyên Bản Phải Đi Cùng Dữ Liệu Kỹ Thuật

Tinh thần Wabi-Sabi và kiến trúc hiện đại đều khuyến khích sự trung thực của vật liệu.

Nhưng trong thực hành KINH BAN, “trung thực” không có nghĩa là bỏ qua khoa học vật liệu.

Gỗ, đất và một số vật liệu sinh học có tính hút ẩm, nhờ đó có thể tham gia vào quá trình đệm ẩm trong nhà. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào chủng loại, cấu tạo, diện tích bề mặt, lớp hoàn thiện và điều kiện sử dụng; không thể mặc nhiên khẳng định mọi bề mặt gỗ đều tự điều hòa độ ẩm hiệu quả.

Tương tự, không nên tuyên bố chung rằng bê tông trần, đá hoặc gỗ mộc luôn hấp thụ âm tốt hơn vật liệu nhân tạo.

Khả năng âm học phụ thuộc vào:

Khối lượng riêng.
Độ rỗng.
Kết cấu bề mặt.
Chiều dày.
Khoang không khí.
Phương pháp lắp đặt.
Tần số âm thanh cần xử lý.

Bề mặt bê tông và đá cứng thường phản xạ âm mạnh nếu không có giải pháp hấp thụ bổ sung.

Vì vậy, một bảng vật liệu tối giản cần được kiểm tra ít nhất theo bốn nhóm tiêu chí:

Thẩm mỹ.
Sức khỏe.
Độ bền.
Hiệu suất môi trường.

Không nên sử dụng cortisol như một khẩu hiệu quảng cáo

Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy tiếp xúc với vật liệu hoặc hình ảnh tự nhiên có thể ảnh hưởng tích cực đến cảm nhận tâm lý và một số chỉ dấu sinh lý.

Tuy nhiên, bằng chứng chưa cho phép khẳng định chung rằng chỉ cần dùng gỗ mộc hay đá tự nhiên trong nhà là sẽ trực tiếp làm giảm cortisol cho mọi người.

Quan điểm KINH BAN là:

Vật liệu tự nhiên nên được lựa chọn vì tổng hợp các giá trị về xúc giác, thẩm mỹ, độ bền, nguồn gốc, phát thải và khả năng phù hợp với công trình; không nên được quảng bá bằng một kết luận sinh học vượt quá bằng chứng.

13. Ánh Sáng Là Vật Liệu Của Kiến Trúc Và Tín Hiệu Của Đồng Hồ Sinh Học

Trong kiến trúc tối giản, ánh sáng thường thay thế một phần vai trò của trang trí.

Nhưng ánh sáng tự nhiên không chỉ tạo hình.

Ánh sáng còn là tín hiệu môi trường quan trọng đối với hệ thống nhịp sinh học. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy ánh sáng tác động đến nhịp thức–ngủ, sự tỉnh táo, tâm trạng và thời điểm cơ thể tiết melatonin.

Một nghiên cứu thực địa tại nhà ở ghi nhận điều kiện tiếp nhận ánh sáng ban ngày hiệu quả hơn có liên quan đến thời điểm ngủ sớm hơn, nhịp ngủ đều hơn và sự ổn định tốt hơn của thời điểm khởi phát melatonin trong điều kiện thí nghiệm đó. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu quy mô nhỏ và không nên được diễn giải như bảo đảm cho mọi công trình.

Thiết kế ánh sáng vì vậy không đơn giản là làm cửa kính thật lớn.

Cần đồng thời tính toán:

Hướng nắng.
Độ sâu phòng.
Thời gian sử dụng.
Khả năng chống chói.
Nhiệt lượng mặt trời.
Màu và độ phản xạ bề mặt.
Ánh sáng buổi tối.
Nhu cầu riêng của từng không gian.

Các khuyến nghị khoa học hiện nay nhìn chung nhấn mạnh ánh sáng mạnh hơn vào ban ngày và giảm cường độ ánh sáng vào buổi tối để hỗ trợ sinh lý, giấc ngủ và sự tỉnh táo.

Do đó, một “hộp bắt sáng” không được kiểm soát có thể trở thành hộp tích nhiệt và gây chói.

Kiến trúc tốt phải đưa vào nhà đúng loại ánh sáng, đúng thời điểm và đúng mức độ.

14. Tối Giản Trong Khí Hậu Nhiệt Đới Việt Nam

Việt Nam không thể sao chép nguyên trạng ngôi nhà kính của châu Âu hay căn phòng Nhật Bản được thiết kế cho điều kiện khí hậu khác.

Tối giản tại Việt Nam cần đối diện với:

Nắng mạnh.
Mưa tạt.
Độ ẩm cao.
Bụi.
Côn trùng.
Nhu cầu phơi, giặt và lưu trữ.
Gia đình nhiều thế hệ.
Thói quen nấu ăn.
Mật độ đô thị cao.
Tiếng ồn bên ngoài.

Vì vậy, kiến trúc tối giản bản địa cần có:

Lớp đệm thay vì mặt kính phẳng tuyệt đối

Mái hiên, ban công, hành lang, lam che nắng và cây xanh giúp tạo lớp chuyển tiếp giữa trong và ngoài.

Đây cũng là cách diễn giải đương đại của tinh thần Ma: khoảng đệm không bị xem là diện tích lãng phí mà trở thành bộ phận điều hòa môi trường.

Lưu trữ đủ lớn nhưng không phô bày toàn bộ

Một căn nhà có trẻ nhỏ, đồ dùng gia đình và nhu cầu sinh hoạt thực tế không thể vận hành chỉ với vài chiếc kệ mở.

Tối giản cần đi cùng:

Tủ kín.
Kho nhỏ.
Hệ thống phân loại.
Vị trí hoàn trả đồ vật.
Khu vực kỹ thuật.
Không gian dự phòng.

Vật liệu phù hợp điều kiện sử dụng

Vật liệu đẹp trên hình ảnh chưa chắc phù hợp với:

Khu vực ẩm.
Nơi tiếp xúc nước.
Mặt đứng nắng mưa.
Nhà có trẻ em.
Khu vực lưu lượng sử dụng cao.

Tối giản bền vững phải giảm cả chi phí sửa chữa và thay thế trong vòng đời công trình.

15. Năm Nguyên Tắc Tối Giản Của KIẾN TRÚC KINH BANhttps://kientruckinhban.vn/thu-vien/noi-that-toi-gian

1. Loại bỏ nhiễu, không loại bỏ bản sắc

Không gian cần giữ lại ký ức, văn hóa và thói quen sống của gia đình.

Ngôi nhà không phải phòng trưng bày vô danh.

2. Công năng phải được giải quyết trước khi tạo hình

Mỗi đường nét tối giản phải được hỗ trợ bởi:

Kết cấu.
Kỹ thuật.
Lưu trữ.
Luồng di chuyển.
Nhu cầu sử dụng thực.

3. Khoảng trống phải thực hiện một nhiệm vụ

Khoảng trống có thể dùng để:

Thông gió.
Lấy sáng.
Di chuyển.
Quan sát.
Chuyển tiếp.
Tạo điểm nghỉ.
Dự phòng thay đổi.

Khoảng trống không có chức năng chỉ là diện tích bị bỏ quên.

4. Vật liệu ít hơn nhưng phải tốt hơn

Giảm số lượng vật liệu không có nghĩa giảm tiêu chuẩn.

Khi bảng vật liệu được rút gọn, mỗi vật liệu phải đáp ứng tốt hơn yêu cầu về độ bền, phát thải, bảo trì và khả năng tái sử dụng.

5. Đơn giản ở bề mặt, sâu sắc trong hệ thống

Một công trình tối giản tốt có thể nhìn rất yên tĩnh, nhưng phía sau là quá trình tính toán phức tạp:

Hướng nắng.
Hướng gió.
Kết cấu.
Âm học.
Chiếu sáng.
Độ ẩm.
Năng lượng.
Vận hành.
Vòng đời vật liệu.

16. Những Hiểu Lầm Phổ Biến Về Lịch Sử Tối Giản

“Minimalism bắt nguồn trực tiếp từ Thiền Tông”

Chưa chính xác.

Thiền Tông và mỹ học Nhật Bản có ảnh hưởng mạnh đến nhiều kiến trúc sư hiện đại, nhưng Minimalism thập niên 1960 còn phát triển từ trừu tượng hình học, sản xuất công nghiệp và phản ứng nội bộ của nghệ thuật phương Tây.

“Bauhaus phát minh ra câu Form follows function”

Không chính xác.

Câu nói gắn với Louis Sullivan từ cuối thế kỷ XIX. Bauhaus phát triển mạnh tư duy thiết kế hướng công năng, công nghiệp và xã hội, nhưng không phải nguồn gốc của mệnh đề này.

“Bauhaus chỉ là những khối hộp trắng”

Không đầy đủ.

Bauhaus là một trường học, phương pháp đào tạo và chương trình cải cách thiết kế. Hình thức hình học chỉ là một phần biểu hiện.

“Nhà càng ít đồ càng đúng tinh thần Zen”

Không chính xác.

Tinh thần Zen không nằm ở số lượng đồ vật tuyệt đối mà ở chất lượng chú ý, trật tự, sự hiện diện và quan hệ với tự nhiên.

“Vật liệu tự nhiên luôn tốt cho sức khỏe”

Không chính xác.

Vật liệu phải được đánh giá theo nguồn gốc, xử lý bề mặt, phát thải, độ bền, điều kiện vệ sinh và vị trí sử dụng.

Tối Giản Là Quá Trình Chắt Lọc, Không Phải Quá Trình Làm Trống

Lịch sử kiến trúc tối giản không phải câu chuyện của một phong cách duy nhất.

Từ mỹ học Nhật Bản, chúng ta học được giá trị của khoảng trống, tính vô thường, ánh sáng và sự kết nối với tự nhiên.

Từ Bauhaus, chúng ta học được tư duy công năng, tính hệ thống, phương pháp thiết kế và trách nhiệm xã hội của kiến trúc.

Từ Minimalism thế kỷ XX, chúng ta học được cách hình khối, vật liệu và không gian có thể tồn tại mà không cần phụ thuộc vào trang trí mô phỏng.

Nhưng kiến trúc của thế kỷ XXI phải đi xa hơn việc sao chép các hình thức lịch sử ấy.

Quan điểm của KINH BAN là:

Tối giản không phải làm cho công trình có ít thứ hơn. Tối giản là làm cho từng thứ còn lại có nhiều giá trị hơn.

Một công trình tối giản tốt không lạnh lẽo, không vô danh và cũng không tách con người khỏi đời sống.

Nó nhường chỗ cho ánh sáng nhưng kiểm soát nhiệt.

Nó đón gió nhưng vẫn bảo đảm riêng tư.

Nó tôn trọng vật liệu nhưng không bỏ qua tiêu chuẩn kỹ thuật.

Nó tạo khoảng trống nhưng không lãng phí diện tích.

Và trên hết, nó sử dụng trật tự để con người được sống tập trung hơn, dễ chịu hơn và bền vững hơn.

Sự vĩ đại của kiến trúc không nhất thiết nằm trong những hình thức đồ sộ.

Đôi khi, nó nằm ở việc kiến trúc biết dừng lại đúng lúc, để dành chỗ cho con người, thiên nhiên và thời gian.